Кім жазықты? (9-бөлім)

Қатындар қуып сонда ер баланы,
Қарғап-сілеп у-шу қып айдаланы.
Өйткені Әжібай келіп бүгін жармақ,
Жүректе көптен бітеу бір жараны.

Қалмады сықақ қылып күлмеген жұрт,
Қайтеді сүйтпегенде білмеген жұрт.
Кешке ойын, келін түсіс болады деп.
Қыз-қатын сапырылысқан күліп жырқ-жырқ

Алдынан келіншектің олар бармақ,
Түземек Күлтай үйді, көрпе салмақ;
Күлтайға шеше қайда, үй жөндетер?
Ұрсады: "Жетіспе,- деп,- арсыз салдақ!"

Лақтырды көрпелерін шаңырақтан,
Кілемді, жүкті бұзып бұрқыратқан.
Бұлар бүйтіп арамтер боп жатқанда,
Сау етіп Әжібайлар кеп түсті аттан.

Қасында қайын ағасы, қайындары,
-Қош, үйге жүріңіз!- деп кірді бәрі.
Кірсе, қатын беттерін алып салған,
Секілді жын ойнаған үйдің мәні.

Біле алмай сабауға да қайсыбірін,
Ішінен қан ішердей тартты сұрын.
Естілді сатыр-сұтыр таяқ даусы -
Жаңыл шықты жаулығы жырым-жырым.

Қолға ұстап сирағынан кішкене ұлын,
Жайылып даударланған екі бұрым,
Бар сөзі: "Ойбай, ойбай, ойбай да ойбай!"
Жуылып қызыл қанға бет пен мұрын.

Шулаған арашашы қоршаған жан,
Зықыш шықты басынан сорғалап қан.
Әжібай: "Кет, талақ!- деп тепкілеп жүр,
Не дерін қайын ағалар білмей аң-таң.

Жаңыл жүр шырылдатып сәби бала,
Баланы Әжібайға шоқпарға ала.
Біреу кеп өлтірер деп тартып алды,
Кеп қалды келіншек те сол арада.

Келіншек көрді мынау тамашаны,
Тұрса да көзін жауып жібек шәлі.
Қапыда душар болған бұл жұмыстан
Шошыды дір-дір етіп қорқып жаны.

Ісі емес бұл Әжібайдың жаңа көрген,
Мұндайға қатындардың еттері өлген.
Мұнысы өздерінше күндегі әдет.
Тоқалға ауыр тиді жаңа келген.

Болыстың жас келін ед қарындасы,
Аты - Ырысты, он жеті жас шамасы.
Жиылып қыз-бозбала ойнағанда,
Мөлтілдеп неге отырды көздің жасы.

Алдынан көрінген соң әлгі форым,
Білді ғой бұл келгені қандай орын.
Үйінен әке, ағасын қимағаннан,
Бұза алмай келіп еді рәсім-жолын.

Көңілі әкеп көз алдына құбыжық елес,
Қайғыға көмілгендей не барлық іс...
Өзін бір тұтқындағы кісі көрер.
Төркіні Ырыстыны сөзбен жұбатып;

Әжібайды мақтап-мақтап көңілін уатып,
"Байыңа жақсаң, кем-қор болмассың",- деп
Ат-түйе жолын алып кетті қайтып.
Қалғандай болды Ырысты жау ішінде,

Құлағы керең болып дау ішінде.
Бұл өзі тимесе де күндестері,
Жамандап килігеді әр ісіне.
Мақсаты күндестердің билетпеске,

Қамтыды осы бастан алып еске.
Тоқалын жақсы көрген бүйткеннен соң,
Оларды Әжібай шаштан сүйретпес пе?
Ырысты жаңа түскен уһ-аһлап,

Жүреді томсырайып ізін бақылап.
Көңілден қапырық кетпес, бой сергімес,
Тау басып тұла бойын тұрғандай нақ.
Қолына Әжібайдың түскен кісі,

Аюдай болу керек тырнақ, тісі.
Жеңбесі үш күндесін арсыздықпен,
Өмірде оңға баспас ешбір ісі.
Бұл іске күндестері әдіс алған,

Оларда баяғыдан ар жоқ қалған.
Ұрсысып, шаштасудан жалықпайды,
Әйтеуір, тоным ғой деп суға малған.
Әжібай қастарында тұрмас аңдып,

Кетеді қайда болса, сонда қаңғып.
Күндестері соқтығып еш жазықсыз,
Ұрыс-керіс шығарар басын даң ғып.
Бар қадар таппақ тұрсын, көріп қызық,

Жылаумен көзге салды әжім-сызық.
Бар-жоқты Әжібайды сүюін де -
Тура кеп мынадай іс кетті бұзып.
Бір күні Жаңылдың аузы бек бұлтиып,

Әкесі өлгендей-ақ тым қыртиып.
"Бір жеген соқтасын ит қайта жеді",- деп,
Долданды қалың бетке ашу жиып.
Зықышқа жеп қойғандай төніп-төніп,

Баяғы айыбын да ашты төгіп:
"Ойнас қып бала тапқан, бала өлтірген,
Қаншық!" деп балағаттар ұрсып-сөгіп.
Солайша отырса да Жаңыл бүлініп,

Зықыш шат, күңгірт бетке шырай жүріп.
Бұрынғы кекесіннің бірі де жоқ,
"Иә, иә",- деп төмен қарар көзі күліп.
Зықыштың күндегіден жүрісі жат,

Істеген ісіне де көңілі шат.
Еріксіз ішкі шаттық жымыңдатар,
Жазадан құтылатын кісідей-ақ.
Бір жаңа шырай кірген денесіне,

Япырым-ау, жетіседі бұл несіне?
Буына қуаныштың мас болғандай,
Жаңылдың ұрысқанын алмайды есіне.
Сүзілген күнде үмітсіз көзқарастар,

Тұратын сорағытып көзден жастар,
Бірі жоқ, бүгін қайда қашып кеткен;
Еңсесін көтертпейтін ауыр тастар.
Зықышқа қайдан келді бұл несібе?

Оқушым, түсірейін мен есіңе.
"Зықышты Әжекеңе айтып кешірт" деген,
Күлтайдың Әнуар сөзі бар-ды есінде.
Сондықтан Күлтай алып әке тынышын,

Жадыратқан арадағы құрыс-тырысын.
Әнуардың аманатын орындаған,
Сөксе де өз шешесі бұл жұмысын.
Ашар деп бүркеулі істің жұртқа бетін,

Жаңылдан бұрын Әжібай именетін.
Тамшы боп өз ойына Күлтай сөзі,
Міне, енді бұл жұмыстың тапты ретін.
Әзірше сонда-дағы жүрді жасырып,

Жаңылға білдірмеуге бой қашырып.
Үстінен татулықтың Жаңыл түсіп,
Әжекең абыройы қалды ашылып.
Жаңылдың бүгін сол ед тыртиғаны,

Зықышты ұрсып, аузы бұртиғаны.
Игендей көздің жасын болғаннан соң,
Зықыштың сол - қуанып жымиғаны.
Долданып Жаңыл жұртқа әйгілетті:

"Алды,- деп,- тастап кеткен қара бетті.
Ана жыл Зықыш қылған жамандықты.
Бала тауып, ол пәлен-түген етті".
Жас тоқал "Қор болдым" деп жылап жүрді,

Ой ойлап, шым-шытырық неше түрлі.
Сөйлескен кісілерге мұңын шағып,
Былайша ағытушы еді ішкі сырды:
"Қор болдым, көп күндесті білмей келіп,

Табар ем, егер білсем басыма ерік.
– Олар күң, сенен басқа қатыным жоқ -
Алдандым деген сөзге нанып, еріп.
Қайта алды мен келісімен тастағанын,

Білмеймін құдай неге бастағанын.
Мұндайын үйде мұның білген болсам,
Жақсы еді былай қарай баспағаным".
Ырысты өз ісіне болмай ырза,

Сөйледі келген-кеткен қатын-қызға,
Ол ол ма, сөз жайылды шын ба, өтірік;
"Алмақ,- деп,- тағы қатын Әжібай мырза".
Өйткені жаңада өлген бір ноғайдың,

Қатыны танысы еді Әжібайдың.
Жас қатын, баласы жоқ заты қазақ,
Мүлкіне өзі ие өлген байдың.
Қызығып оған Әжібай дүниесі үшін,

Алуға жұмсап еді айла-күшін.
Екенін дүниесі үшін о да біліп,
Әжібайдың тимей бірақ, құртты мысын.
Бұл хабар естілген соң Ырыстыға,

Неше рет Әжібаймен ұрысты да.
Ырысты иланбады, тыңдамады.
"Олда!" деп Әжібай айтқан дұрысты да.
Жиырма тоғызы, міне, енді апрельдің,

Көк торғын жамылғаны қара жердің.
Әжібайдың қыз ұзатар тойы ертең деп,
Тиген ед құлағына маңдағы елдің.
Қорадан оқшау тіккен оюлы отау,

Салбырап әшекейлі тұр салған бау.
Тігілген оған таяу ақ боз үйлер,
Сыртында нұрға қалқып көгерген тау.
Киініп ағаштар да жасыл тонын,

Жоғалған жер жүзінен қысқы форым.
Жасыл шөп, көз жасындай аққан бұлақ,
Бассаң да қай жерге аяқ, жүрген жолың.
Дүниеге күннің көзі күле қарап,