Кім жазықты? (5-бөлім)

"Өлтір! деп, сүйдеп бәрі шуылдасты:
Өлтіртпеді, Байболдың ақылы асты.
Қойшыны үйге апарып жақсы күтіп,
Жұрт сөзін естіместен аулақ қашты.

Өкпелеп: "өлтірмеді" деп бейшараны,
Кеткен соң Байбол үйге жұрт тарады.
Оңаша тағы бірі шығарып ап,
Байболды былайынша қолға алады:

– Шырағым, мен әуелден сенің кісің,
Менің інім - Қасымды білемісің?
Тілімді алмай, анжақта бұлғақтап жүр,
Аз берсең де, бірдеме қылмаймысың?-

– Ойларың біржола құртпақ па енді?
Күні кеше бір ат ап, сенім берді...
– Жоқ, шырағым, тоқтай тұр,- десе-дағы,
Байбол үйге жөнелді, үндемеді.

Бұдан соң Байбол келіп Тасболатқа,
Ағасын риза қылды шапан, атқа.
Сайлауда "Әжібай болыс болды" деген
Естілді құлақ түрген жамиғатқа.

Әжібай шашса-дағы неше мыңды,
Әйтеуір болыс болып, көңілі тынды.
Қосылып Байболменен шығын жиып,
Момынды әлі жеткен типыл қылды.

"Табайын, малым сатып..." дегенінше,
Ұрылып бейшараның жағы сынды.
Шытырайған болыс, билер күңгірт түспен,
Топ құрып, әр ауылға барып түскен.

Кеудеңмен партияда тау бұзушы ең,
Ал енді, кедей сорлы, құтыл күшпен!
Тұтылып "шелек жалап" тамам нашар,
Әлділер құтылысты "айран ішкен".

Әлділер неге десең тағы керек,
Жарай ма, партия енді болмас десек?
Залымға сол турадан бата алмаса,
Момынды жемегенде, кімді жемек?

Қылған соң өзін азат залымдар да,
Момынды жегізуге болар көмек.
Көңілін тоқтатпаққа Әжібай енді,
Өзіне таңдай жүріп қалың берді.

Өзіндей қайыны да жуан тұқым,
Жастанды құда болып бір бай жерді.
Ажары қалыңдықтың сұлу еді.
Дегізді: "Жарар осы!"- көргендерді.

Мал берілді, кешікпей келін келді,
Той болды, дүрліктірді тамам елді.
Қыздың аты Зылиха (Зықыш) еді.
Әжібай шат, таптым деп өзі теңді.

Өткір, пысық, айыбы - өте надан,
"Әжібайды билер-ақ" деп халқы сенді.
Онысы рас, Әжібай мен Зықыш тату,
Болмады ұру, ұрсу һәм мұқату.

Бұларға жеңіл-желпі есебінде:
Көнбесе ұрып-соғып мойындату.
Жәмилә көптен үзген байдан күдер;
Болмай тұр Жаңылға да кезек жату.

Жүре-жүре Жаңылдың балалары,
Азғантайлап ес біліп өсті бәрі.
Әжібай да бала қадірін біле бастап,
Дейтінін қойған еді "әрмен... әрі!"

Жаңылға бұрынғыдан тәуір қарар,
"Шешемді ренжіттіңдер" деп әлі.
Жақтырмай Зықыш бірақ бұл жұмысты,
Баяғы күндестіктен тарылтты ішті.

Әжібайдың олай-бұлай айтқанына,
Көнбеді, от басқандай ыршып түсті.
Араға жүре-бара өсек еріп,
Ең басы мынау істен бұзылысты.

Баяғы желбастығын Әжібай қоймай,
Жүретін кезі келсе оны да ойлай.
Ер, әйел арасына өсек енсе,
Қоя ма, махаббаттың отын жоймай?

Зықыштың үш жыл өтті, баласы бар,
Байына сенбей, ұрыс-таласы бар;
Сол үшін өз-өзінен қуыстанып,
Көңілінде тыншытпайтын жарасы бар.

Әжібай көп уақытта үйде тұрмас,
Жұмыс көп, қаласы бар, даласы бар.
Былайша Зықыш кейде ойға қетер:
"Ол мен неге әрдайым ұрсып-кекер?

Үндемей ырқына оның көне берсем,
Жаңыл мен Жәмиләдай мені де етер.
"Бұл сені жуас болсаң, жан деп білмес",
Айтқаны кемпірлердің емес бекер.

Даладан келсе Әжібай түйді қабақ,
Жылатты балаларын қарғап-сабап,
Шай құйса, шыны аяқты тарс-тарс ұрып,
Сүт төгілді, қирады шыны-табақ.

Сөйлесе одан жаман екіленді,
Қарамай отыр-ау деп үйде қонақ.
Белбеуге түйіп алып беттің арын,
Жазықсыз кекеп-шалды жұрттың бәрін.

Бәріне келген жұрттың тағы көйтті,
Әжібайдың не жасырын қылғандарын.
Басқа ұрып, балағаттап, шан-шұң қылды,
Мүбада араласа шаруа малын.

Көтерер Әжібайда мінез қайда?
Бермейді ұрып-ұрсу ешбір пайда.
Деді Әжібай: "Мен жуыман енді саған,
Көнсең көндің, көнбесең жөнел айда!"

(Мақсұты біржолата безу емес,
Көңілін тоқтатайын деген айла).
Көрмеймін десе-дағы көріп жүрді,
Бірақ көңілін басқаға бөліп жүрді.

Зықыш та өз жұмысын өзі біліп,
Не қылған жазасына көніп жүрді.
Елеусіз кісілермен ептеп ойнап,
Іздерін ұрлығының көміп жүрді.

Жамандық жасырынбас үсті-үстінен
Бір күні Жаңыл көріп бір кісімен.
Әдейі аңдып жүрген өзі күндес,
Ел-жұртқа жариялады білісімен.

Зықыштың сонан былай құты қашып,
Ұялды қорғаншақ боп өз ісінен.
Зықышқа Әжібай болды ешбір жатпас,
Жатпақ түгіл қарамас, жауап қатпас.

Жағам деп қылған ісін, не жүрісін,
Атады оқты көзбен еш ұнатпас.
Байына бұрынғыдай тиісуге,
Зықышта сөйлер тіл жоқ, көңілі батпас.

Бұл қалып айға кетті, жылға кетті,
Зар еңіреп Зықыш солай азап шекті.
Зықышқа үш жыл ұдай жуымасқа,
Ішінен қылған еді Әжібай сертті.

Құрсағы жыл өткен соң жуанданып,
Қарайтты онан жаман Зықыш бетті.
Бұл іске Жаңыл күнде қуанады,
Кер кетіп, Зықыш байғұс суалады.

Қайтерін білмей Әжібай күйіп-пісіп,
Жүрегін ащы қайғы, у алады.
"Болған соң өз қатыным не сөгіс бар?
Қай кісі бөтен санар бұл баланы.

Қаламын үйден қусам жұрт сөзіне,
Сырт шулап айтпаса да өз көзіме.
Баласын табар, жүрер, жас қыз алам,
Маған еш өкпелемес енді өзі де".

Деп ойлап Жаңылдардың аузын тыйды,
Көруге не болса да өз кезінде.
Жаңылға Зықыш байғұс жалынышты,
Жалынды апатайлап, мойның құшты.

Баласын малайының шырақ қылып,
Жасыр деп қате болған бұл жұмысты.
Шошытып әлденемен азаптанды,
Мезгілсіз жіңішкертуге жуан ішті.

Кісіге көріне алмай бұл күйінде,
Шығарды төр үйінен ас үйіне.
Егіліп бордай болып ол жыласа,
Күледі Жаңыл іштен сүйіне-сүйіне.

"Баймен де басқаларды санға алмайтын,
Дәуренім қайда кетті, шіркін, дүние!
Дегенмен мен байғұсқа енді күн жоқ"
Деп ойлап жас төгеді оқтын-оқтын.

Ойламай өткен күнін Зықыш қайтсін,
Шамы жоқ, жатқан үйі қараңғы түн.
Ашамай - баста жастық, жабу - төсек,
Ішінде зар еңірер тамам боқтың.

Ол үйде Зықышпенен бірге қонақ:
Байланған қотыр бұзау, арық-тұрақ.
Есіне түсуші еді өткен күндер
Қыз болып бойға толып жеткен күндер,

Көңілі, сүйген жармен сөйлескені.
Ағаштың саясында жазғы түндер.
Қаша алмай қапияда қалғандығы;
Сол үшін ол байғүстың жанғандығы.

"Айырар бір қара жер, сен қалқам!"- деп,
Мал беріп Әжібайдың алғандығы.
Басында сәжде еткен болып жүріп,
Сөзінен жүре-бара танғандығы;

Сонысына ерегісіп суық жүріп,
Өз-өзін бүл қорлыққа салғандығы.
Көк түман төңіректің болып бәрі,
Жас болып бетін жуып тамшылады,

Ес те жоқ, қуат та жоқ, үрей де жоқ,
Кеудеде бар демесең шыбын жаны.
– "Ішіңді жеңілтем" деп сүм кемпірлер,
Қинайды бейшараны онан әрі.