Кім жазықты? (7-бөлім)

Шана шөп отыз сомға табар зорға
Арбасы күзді күні отыз тиын,
Не дерсің сонда алмаған қазақ сорға?
Шөп жұлды кейбіреулер қарды қазып,

Жұлмаған қар жоғында кімде жазық?
Кедейлер байдан келіп ақша сұрар,
"Мал түгіл, кісіме де жоқ,- деп- азық".
Бай ұрысты: "Дендерің не деген сақ!

Осы ма сұрауға ақша табылар шақ?..
Жасығын асып жерлік отын да жоқ:
Ал, кедей, қораңды бұз, ашаңды жақ".
Шұбырып, тері арқалап қалаларға,

Орыстан нан сұрады балаларға.
Тақтайын Андрейлер былғадың деп,
Шығарды желке беріп шара бар ма?
Аты жоқ бұт көтерер байғұстардың,

Ішінде жаяу малтып аппақ қардың,
– Обалым шөп шаппаған иеме,- деп,
Қандары сел боп жатыр хайуан малдың.
Жіберді шөп сұрата байлар досқа,

Барса шөп жоқ, арбалар қайтты босқа.
Күдерді қолдағыдан үзгеннен соң,
Шапқызды жылқыға адам бар деп қосқа.
Көп жылқы әлдеқашан ығып кеткен,

Қолынан жылқышының шығып кеткен.
Бұйырмай тарамысы иесіне,
Жануар қар астына сапар еткен.
Төгіліп бір боранда барлық құты,

Мал тұрсын, кісі өлтірді тамақ жұты.
Көтермей бір-екі айды ақ сүйек боп,
Жүгенін ұстап қалды қазақ жұрты.
Қыс қылып қылатынын, жазы жетті,

Кедейлер қақтап жатыр жасық етті:
Не жесін жасық жемей, сауыны жоқ,
Бұрын тар, кеңейтер ме байлар ниетті?
Жұтатқан жұртпен бірге Әжібай малды,

Үш мыңнан екі жүздей жылқы қалды.
Қалғаны да өз құнын өздері жеп,
Босатты ақша салған сандықтарды.
Кебі өліп тең жарадан қой мен сиыр,

Әр жерде жемтік жатыр үйім-үйім.
Бұрынғы ен дәулетке көзі үйренген,
Амал не Әжібайға болды-ақ қиын.
Жұтаған малдың орны тырнап ішін,

Бұзылар ойлағанда сыртқы пішін.
Орынын немен болсын толтыруға,
Жұмсады барлық ақыл, айла-күшін.
Шөп жиған неге десең Байбол аман,

Аққұла амандығы бұған жаман.
Әжібай ойлар: "Айырылам болыстықтан
Тұрмаса малым асып,- деп - анадан".
Байболды шөп жинады деп қылып мазақ,

Айтатын: "Жер қарада неткен азап?"
Басына заман келіп тигізғен соң,
Шулап жүр: "Ақылды" деп енді қазақ.
Сол оймен Әжібай бұзып ішкі ниетін,

Бұрынғы адалдықтан бұрды бетін.
Аударып-төңкерді де елін жеді,
Демеді мынау нашар, мынау жетім.
Билердің ауыздығын алып қойды,

Әркімге қаршыға ғып салып қойды.
Пайдасын ірілердің солай тапсам,
Ел менен кетпейсің деп танып қойды.
Төлетті асыратқан жылқыларын,

Таңдады билерді өңшең жуан қарын.
"Бірге өлді өз малыммен қайтейін",- деп
Момынның тыңдамады айтқандарын.
Маңында бір ауылдың жемтік жатса,

"Міндің..." деп, момындардан төлеу алды,
Амал не, мейлің жыла, мейлің қақса.
Момынға жұрттан бұрын мынау батты,
Байболға бәрі жылап барып шақты.

"Обал жоқ не қылса да сендерге!" деп,
Бермеді Байбол жауап, бойын тартты.
Себебі Байбол енді жұртқа нанбас,
Нанбақ тұрсын, сөзіне құлақ салмас.

Алдыңғы партиядан зәрде болған,
Жұрт әкеп болыстықты берсе алмас.
Көбейді Әжібайдың елінде ұры,
Ұрлықтан ауыл басы емес құры.

Тап өзі болмаса да олжаға ортақ,
Қорғайды тыю қайда Әжібай мұны.
Жіберіп билер "хотқа" бұл жұмысты
Өзінің дауын сөйлеп, қылды күшті.

Әжібай сүйеп жүрген бір ұрысын,
Уезден: "ұстап бер", деп бұйрық түсті.
Әжібай ұстап бермей, жасырды оны,
Өтірік Қытай жаққа қашырды оны.

Қорлыққа ұрлық түбі айналмас па?
Шатылды жасырам деп жүріп соны.
Уезге: "заграниңаға қашты", деген,
"Біледі жұрттың бәрі, тақсыр", деген,

"Бас салып елге келсе ұстап берем,
Ол иттің залымдығы асты", деген.
Тып-тыныш, ол қашқан жоқ, үйінде еді,
Баяғы ұрлық қылған күйінде еді.

Әжібайдан қорлық көрген бір бейшара,
Уезге "домалақ хат" түйіндеді.
Урядник тез жарлықпен елге шығып,
Ұрыны тауып алды тінтіп жүріп.

Әжібайды болыстықтан түсірді уез,
Ұрыны сүйейсің деп үйге тығып.
Ақыры сотқа кетіп, болып зор іс,
Әжібайды ұстап алды он шақты орыс.

Адвокат, төрелерге ақша төгіп,
Кепілге шықты біраз Әжібай болыс.
Ізденіп Байбол қабат Омбы кетті,
Жалдады нелер жүйрік адвокатты.

Ақырда адвокаттар жөнін тауып,
Істерін окружной сот отказ етті.
Еліне келсе, елі жүр қорқып, шауып,
Қытайға қақ жарымы кеткен ауып.

Ең мықты Әжібайға қылғаны анау,
Қырар деп, бізді мүлде қылып қауіп.
Ұлықтан "тоқтат" деген бұйрық алып,
Соңынан ауған елдің әскер барып.

Өлтіріп өлтіргенін қырып-жойып,
Қайтадан айдап келген қанға малып.
Келген соң қазық болып бұлар елге
Әуелі орнықтырды мекен жерге.

Бұл ісі Әжібайдың, елдің жайы,
Сөйленді көпке дейін маңдағы елде.
Шығыны Әжібайдың бастан асты,
Еңсесін көтерместей борыш басты.

Қалғанын тақыр болып сезгеннен соң,
Аударды ел тоқыратуға ықыласты.
Табылды табалаушы айтпай көзге,
Халқының бұрынғыдан қарасы өзге.

"Ниеті бұ шіркіннің бұзылып еді,-
Естілді:- көрінді ғой", деген сөз де.
Тілеуқор, қошеметшіл ағалары,
Әжібайға қырын жақты, сағалады.

Жолында өлем дейтін достары да,
Көзіне күліп, сыртынан табалады.
Әжібайға оқ боп тиді бұл көрініс.
Тамағын ыза буды бермей тыныс.

Талайлар айтқан сөзін жүре тыңдар,
Құртуға қолында жоқ бұрынғы күш.
Мінеки, сайлау болса келе жатыр,
Тұр әне құлақ түріп алыс-жақын.

Елі жүр Әжібайға ыңғайламай,
Алуға күшпен тартып, қалта тақыр.
Құр қалу Әжібайға қатты намыс,
Қалай қылар: Елінің түрі шалыс.

Баласы Тасекеңнің шынжыр балақ,
Не сұмдық, ел билемей, шардан қалыс?
Бақ, дәулет жеті атадан арылмаған,
Өмірі қарыны ашып, тарылмаған.

Естуден, сөйтіп жүріп, өлген артық,
Дегенді: "Сөзі жұртқа алынбаған".
Әжібай ойлап-ойлап амал тапты,
Өзінен кетірмеске ескі бақты.

Бұрынғы айнып жүрген Керейіне
Күлтайды бермекші боп малға сатты.
Керейлер аман қалған өткен жұттан,
Қорлады деп өкпелейтін бұрын сырттан.

Сұраған сонда-дағы малын беріп,
Өкпені ескі-құсқы болды ұмытқан.
Суысқан Керей құда қайта келді,
Күлтайға қызыққаннан көп мал берді.

Әжібай сол-ақ екен ауқаттанды.
Үш қызға тағы құда болып салды.
Балаға жастай құда болман деген
Сертінен баяғы айтқан мүлде танды.

Қалмады ұл-қызының басы босы,
"Жез" үшін Әжібайдың қылғаны осы.
Қиқаңдап, ел азғырып жүретұғын,
Екі-үш жерде құдалықпен болды досы.

Жебеді құдалары болыс болды,
Баяғы кеткен бағы қайта қонды.
Немене бес-алты жыл өтпестен-ақ,
Қораға мал, қойынға ақша толды.

Ортада заман өтті әлдеқандай,
Елі де болды жұтты ұмытқандай.
Кең жердің арқасында тез жетіліп,
Береке қайта кірді бас пен малға-ай.