Кім жазықты? (6-бөлім)

Жеңілер ауруынан уақыты болды,
Сұп-суық қараңғы үйге қатын толды.
Дауысы жас баланың шыр еткенде,
Үстіне жата қалды Зықыш сорлы.

Қатындар: "Мұның не?" деп ұрсып еді,
Зықыш айтты: "Қайғырма, сонысы оңды".
Бір кемпір орап алып кетті шығып,
Аздан соң қайтып келді қарға тығып;

Қараса көмдіруге ертеңінде,-
Бала жоқ!.. ит жеді ме?.. неткен қылық?
Көрінбей тағы он бес күн Зықыш байғұс,
Баяғы сасық үйде жатты бұғып.

Өн бойын суық үйде шаншу алған
Сау жер жоқ, бейне қурай қатып қалған.
Сол үйдің сасығынан жиіркеніп,
Ешкім жоқ оны күткен, оған барған.

Тұрса да, көріне алмай жұрт көзіне,
Өлімнен ұят күшті дүние жалған.
Барады шай ішуге ауыз үйге,
Кісі жоқ бола қалса зәуде үйде;

Бір үйді кеше билеп жүрген кісі,
Амал не, кез келген соң мұндай күйге?
Әжібайдан қорықса да бойы үйреніп,
Жататын болып еді ауыз үйіне.

Әжібай жүрсе-дағы бәрін біліп,
Ешкімге сыр ашпады жария қылып.
Бір күні есікті іштен бекітіп ап,
Зықышты жаман ұрды шашын жұлып.

Тұра алмай Зықыш сонда үш күн жатты,
Аузы қан, күрек тісі бірі сынып.
Әжібайдың қыз айттырмақ еді ойы,
Болыс қой әркімге де сыйлы бойы.

Малы да бағыменен таласа өсіп,
Ақша көп, өріс толды жылқы, қойы.
Үйінен көруші еді түзді қызық,
Қыз аулап, қымыз ішіп, жүрер қызып.

Өзі жаһаннамдай көрінуші еді,
Келсе азап тартушы еді қанын бұзып.
Өйткені қатындары тұрмас тыныш,
Бір-бірін түрткілесіп қылар ұрыс.

Кеткен сон құлақ тынышы шыдай алмай,
Ал бірі сабау керек дүрс-дүрс.
Сабаса одан жаман кетті ұлғайып,
Күндікке жылар түге шашын жайып:

Үй іші ұрыс-керіс болғаннан соң,
Жылайды балалар да бек мұңайып.
Берілмес мезгілімен малшыларға ас,
Сол үшін олар ұрсып қылар талас.

Қатынның қарастырар сиқы анау,
Қайғымен әлде жынды, немесе мас...
Жәмилә, Жаңылменен көптен мәңгі,
Мәңгі емес Зықыштың да жайы әлгі;

Ұру, ұрсу, даң-дүңмен милары ашып,
Бастары болып кеткен әңкі-тәңкі.
Үй іші, шаруасы жайрап жатқан,
Со қалы қонақ келсе бөтен жақтан.

Шешесі айғайшы боп жүрушы еді.
О-дағы жазғытұрым қаза тапқан.
Келмейді бұл қалыпта еш көргісі:
Қайтерін білмей құрыр әбден мысы;

Сол үшін болыстықты сылтау қылып,
Көп уақыт үйде тұрмас жазы-қысы.
Әкесі сөзден қалған, жасы жеткен,
Ендігі Жәмиләнің есі-дерті:

Жақпақшы соны күтіп қызметпен.
Әуелден Жаңыл жаман Әжібайға,
Жүреді кекеп-мұқап әрбір жайда.
Зықышта бір бала бар: соны күтіп,

Алданады, көңілі жоқ оның байда.
Зықыштың мәлім емес осы жайы,
Сырт кісі ойлар Әжібай деп оның байы.
Айтпаса оз ойын шын сырласына,

Білетін сырын оның бір құдайы.
Жаңылдың бір қызы бар Күлтай атты,
Жас бала болса-дағы артық затты;
Тәуірі баласының сол дегізіп,

Жасынан көрген жұртты таңырқатты.
Бұған біреу қойған құда болып,
Құданың мал жағынан жері толық.
Қытайға қараған ол Керей елі.

Қарғы бау беріп қойған келіп қонып.
Керейде Тасболаттың бір құдасы
Бар еді алыс-беріс, араласы.
Екі шал атастырған немересін,

Артқыны жақын қылмақ ірәдасы.
Баланы онда Әжібай білмейтұғын,
Маңында қатын-бала жүрмейтұғын.
Бар баласы бауырында кемпір-шалдың,

"Аға!"- десе,- әрі, аулақ жүр!",- дейтұғын.
Бұ күнде ондай емес, алдына алар;
Үсті-басын, күтімін байқап қарар.
Көрмеген байдан қызық шешелері,

Тағы емес, баладан да қызық табар.
Қатындар неге десең, ызаларын
Алатын балалардан, ұрып бәрін.
Қолдан келер - қос көз бен баласы боп,

Суытқан балалардың ерте қанын.
Шешені сол себепті көрмес жуық,
Бармастай шақырса да бармас жуық,
Жалғыз-ақ шешем дейтін Күлтай ғана

(Шешеге жуық келер әйел бала),
Әжібай қатындарды сабағанда,
Алады арашалап, "қой,- деп,- аға!"
Күлтайын жақсы көрер басқасынан:

Түсірмес үйде отырса арқасынан;
Керейден атастырған мал алмай жүр,
"Ассын деп тым болмаса он жасынан".
"Мал ал" деп тығыздайды Керей келіп,

Жүз қойды қарғы бауға қойған беріп.
Әжібай ешкімнен мал алмақ емес,
Баласы ер жеткенше ақылы еніп.
Балаға тағы айттыру жастай қатын,

Зор қате Әжібайша, емес мақұл.
Тигізіп заман-ғұрып маңдайына,
Білгізген тәжірибесін бұл бір ақыл.
Деуші еді: "Қыз теңіне сүйіп барсын,

Қатынды ер балалар өздері алсын!
Балаға жастай қатын айттыратын,
Іс емес, сол ғұрыптар отқа жансын!"
Жетпеді Әжібай бірақ бұл сөзіне,

Тағдыр ма жеткізбеген, әлде өзі ме?
Әжібай не себепті сертін бұзған,
Оқушым, көрсетейін ой көзіңе.
Күпшектей айналмалы дәулет пен бақ:

Тұрмыстың кейі қоңыр, кей жағы ақ.
Кейде күліп, кей-кейде қабақ түйіп,
Дүние бір қалыпта тұрмайды нақ.
Сол кезде Әжібайдың қайтып бағы,

Күпшектің айналды оған күңгірт жағы.
Күпшекті бұрып алу тағы өзінен,
Айтайын оның мәнін тыңда тағы.
Ең басы Әжібайдың әкесі өлді,

Шығартып жаназасын жақсы көмді.
"Атаусыз атақты адам қалу ұят;
Үлкен ғып, ас бер"- деген сөзге көнді.
Қонған соң жүз үй тігіп Марқакөлге,

Қалдырмай сауын айтты маңдағы елге.
"Асы бар Тасболаттың, ат жарат" деп,
Сөйленді көп күн бұрын мәжілістерде.
Жиылды асқа саулап Арғын, Найман,

Керейге, Қалмаққа да хабар жайған.
Шыңғыртып асқа сойған жылқылардың,
Қандары бұлақ болып ақты сайдан.
Бәйгеге жіберілді үш жүздей ат,

Бәйгесі алдыңғы аттың он жылқы нақ.
Одан соңғы жүз теңге, бір топ шұға,
Қой-қозы артқылары мақпал мен бәт.
Сойылған екі жүздей малдың саны,

Балуан, бәйге... молдалар жатыр әлі...
Ауызша көлденең жұрт есеп қылып,
Он бес мың сом десті ғой шығындары.
Табылды өкпелеуші сонда да етке,

Лақтырды талай кісі етті бетке.
"Ол баста қонақ тойғыза алмасың бар,
Неге айттың "ас берем" деп қиыр шетке?"
Қолымен ерегісе ұстап сойды,

Жуандар көрсеткенсіп жұртқа бойды.
"Бір жолға не қылса да шыдадық" деп,
Әжібай жақ ауыздарын жауып қойды.
Өлген бар, жығылған бар, үш-төрт бала,

Дау-жанжал ат бәйгеден шықты және...
Жазудың бәрін тегіс орыны жоқ,
Бұл істі аңғарарсыз солай ғана.
Бұл жаздың жайлы тимей келер қысы,

Бұзылды күзді күннен күннің түсі.
Мұз жауып, қарашада қар бекіп қап,
Жерден шөп жей алмады малдың тісі.
Жазды күн қазақ байғұс шөп шаппаған.

Қыдырып қымыз ішіп қылжақтаған.
Шапса да омбы қарда шартарапқа,
Қалғандай мал асырап шөп таппаған.
Соғады үдей-үдей боран қаптап,

Қар көмген қара жерді қылып аппақ.
Қатайып қыстың арты барған сайын,
Күйзелді шаруа жаман сасқалақтап.
Шапса да тамыр-таныс орыстарға,