Кім жазықты? (4-бөлім)

Не түрлі мехнаттың бәрін көріп,
Құр жүрер шықпаған соң кеудеде жан.
Қалмаған баста ақыл, беттерінде ар,
Бір күні әкесі айтты: "Тіл алмадың;

Бәрін дұшпан көресін айтқан жанның
Мазаны алмай, таңдашы сүйгеніңді,
Әзер болса бір жылғы төлі малдың".
Айттырмақшы ол қызды, бұл қызды да,

Бүгін, ертең хабар сап болмақ құда;
Жеме-жемге келгенде сөзін бұзып,
Әжібай кете берер тайқып шыға.
Неге десең жүрегі көшпелі оның,

Болғаннан, махаббатқа болмас орын.
Ойлаушы еді: "Түбінде қайда қашар?
Әзірге бек жігіттік - осы жолым..."
Сол оймен Әжібай кетті өз жайына,

Амалсыз үйі көнді ыңғайына.
Көзге: "Мырза, жоғары шық" десе-дағы,
Жексұрын болды зиян сап маңдайына.
Әсіресе бой жеткен қызы барлар,

Әжібай десе, түрпідей көріп зарлар.
Неге десең халыққа әшкереленген,
Әжібайдың жүрісінде мұндай мән бар.
XIII

Әжібай мырза саудайылық қыла жүріп,
Кез келгенмен ыржақтар дәурен сүріп.
Ет жақын ағайынның бір қызымен,
Көп жүрген көңіл қосып ойнап-күліп.

Қыз еді ол берілген бір бай жерге,
Алыстау болысы басқа екінші елде.
Қалыңдық ойнағалы күйеу келсе,
Қыз бен Әжібай жан құрлы көрмейтін де.

Күйеуі ішке сақтаған бұл жұмысты,
Амалсыздан шыдаған, сезсе де істі.
"Босағама бір келер күні болса,
Көрермін!" деп қайраған күйеу тісті.

Сүйте жүре қыз байғұс жуандаған,
Ол кімдікі? Жұрт теғіс біліп қалған.
Жұрт білген соң күйеуі намыстанып,
Тастаған, "алмаймын!" деп безген малдан.

Сыймаса да ұятынан қыз үйіне,
Қайда барсын!.. Әжібай кетті өз күйіне.
Ақырда күйеуінің інісі алған,
"Мал кетед" деп, баяғы зорлық дүние.

Алса да қор қып жүрген, отаспаған,
Үстіне қатын алған һәм тастаған.
Бір бұл емес, ор жерде осындай ғып,
Әжібай еш жазықсыз ел ластаған.

Бұл күнде Әжібай араз Байболменен;
Араздығының басы - айтылған әңгімеден.
Сырттан Әжібай Байболды балағаттар:
Болыстықты алмасам,- деп,- бәлем сенен!"

Бұрын жоқ іштерінде көңіл кірі,
Бұл турада түйедей Әжібай міні:
Бұрын оны өзінен төмен көріп,
Дейтұғын: "қызметшінің бұ да бірі..."

Ал енді бүл екеуі жоғарғы істен,
Сыртқа шашпай, ішінара ренжіскен.
Көрер қызық Әжібайда болмаса да,
Өз қолын кеспей Байбол күйіп-піскен.

Сөйтіп Байбол бұл істің ақылын тауып,
Жұртқа күлкі болмасқа қойған жауып.
Тұп-тура Байбол болыс өз ісінде,
Асқан әділ, жәбірсіз еш кісіге.

Өзі өлмей Әжібайын болыс қылып,
Жұрт баурату Тасаңның бар есінде.
Әжібай орысшаны білмес жетік,
Және жүр жастық жолын қуып кетіп.

Әуелі қатын алсын, орнықсын деп,
Тасболат жүріп еді сабыр етіп.
Бірақ бір іс тура кеп Тасболатты,
Ыза қылды Байболға жаман қатты;

Тасболат не себепті ашуланған,
Бұрайық сол тураға хикаятты.
Елінен көп ауырмай біреу өлген,
Ақ жуып, таза арулап оны көмген;

Өлімнің тездігіне қарағанда,
Қылды деп біреу қастық ойға келген.
Кісі еді марқұм алған қатыны көп:
Елде өсек болып жүрді солардан деп.

Сол сөзбен жүре-жүре бір қыстан соң,
Тезінен шыға қалды мынадай кеп:
Марқұммен ауылнайлас Қарт деген бай,
Кісі еді аңқау момын, әншейін жай.

Кісіге тиер пайда, зияны жоқ,
Бек сараң жайшылықта тап Қарынбай.
Сол баймен тірісінде болған араз,
Араздығы: "Бермедің, мен малым аз,

Қарындассың, қашан да қараспайсың",
Дегендей болады ғой жай кемпір наз.
Елдегі жемқор билер атақ мінген,
"Қарау" деп Қартқа азуын басып жүрген.

Марқұмның аға, інісі желіктіріп,
Өсектеп құн даулатқан өшіктірген.
Мирасқорлар бұл өсек сөзге нанған,
Барымта алып, қиратып, бүлік салған.

Байболдан басқа жақсылары,
"Бұл істі жайлаймыз" деп қолына алған.
Байболдың жұмысы болып басқа жақта,
Тапсырды бармаса да,- деп "Жылатпа!"

Тыңдар ма айтты екен деп: өңшең құлқын,
Байбол кетті, қаһарын тікті Қартқа.
Қырық жылқы, алты жамбы құнға салды,
Өздері қақ жартысын олжаланды.

Сойылған барымта мен он ту бие,
О-дағы Қартқа тимей, отказ қалды.
Дәулетті көптігімен төпей беріп,
Дендеді партияда Әжібай жеңіп.

Күн сайын мұны көріп Байбол жағы,
Кеміді жазғытұрғы қардай еріп.
Байболға осы кезі ауыр тиді,
Шаршады кетіріп ап ішкі күйді.

Бұл жайын білдірмекке құлын сойып,
Баяғы таластырған досты жиды.
Достардың бірақ көбі келмей қалған,
Қырын қарап, құйрықты сыртқа салған;

Келген достың бәрінің жүні жығық,
Баяғы күпіл де жоқ дүниені алған.
Әзер отыр сыныққа сылтау іздеп,
"Қит етсе екен, ана жаққа кетеміз"- деп,

"Талассаң басым малым құрбан" деген,
Қажыға Байбол айтты мұңайып бек:
"Ағайын, талас дедің, таластырдың,
Жолына партияның мал шаштырдың.

Өзіме өз обалым, өзіме сот,
Демеймін мен сіздерді адастырдың.
Аударып жұртты, міне, мал әкетті,
Бес айдай аянбадым титық жетті.

Құран сүйіп сендірген кісілердің
Бірі жоқ, бүгін көрсең, бөрі бітті.
Ең шыны, енді хал жоқ таласарға,
Жөн бар ма татуласып жарасарға?

Не болмаса бәрің де айтып едің.
Мінекей, орын келді қарасарға..."
Күбілжіп үндей алмай түйді қабақ,
Су құйылды, ет әкелді табақ-табақ.

Суырып жандарынан бір-бір пышақ
Қонақтар келген етті алды қамап.
Бір кісі бір табағын лақтырды итке:
"Байбол, сірә аруақты қорлап бүйтпе!

Ішінде жаясы жоқ тартқан етің -
Көзіңді аш! Мені қара! Кісі ме, ит пе?!
Соңыңнан біз жүреміз бе қорқып еріп..."
Сол жерде көп жалынды Байбол келіп.

Карамай жалынса да боқтап-боқтап,
Жөнелді атқа мініп атой беріп.
Бұл істі қалған қонақ жақсы көрді,
Сол уақытта мынадай бір іс болды.

Қазаннан ет алам деп аты тулап,
Жығылып астында қап Жұман өлді.
Тезінен құлақ түріп бұл дыбысқа,
Жүгірді кісілердің бәрі тысқа.

Ит қуып, ер тоқымын бауырына алып,
Мөңкіп жүр төбел ат шықса тысқа.
Бір қара анадайдан қалған жатып,
Байқаса, дем алыс жоқ, қимылдатып.

Қайқайып құйрықтары балп-балп үрген,
Жанында иттер ерген, жер шаңдатып.
Бұл жығылған Байболдың қоңысы еді,
Жасында қойын баққан қойшысы еді.

Беті жара, сөйлерге тіл-аузы жоқ,
Бейшара талып жатыр шықпай демі.
Байбол айтты, қолын сап өкпесіне,
"Мінеки жаны жатыр кеудесінде"

Қасында бір ақсақал Байболға ұрысты;
"Айтасың жаны бар деп сен несіне?
Кетпен, шотпен бір салып жайлап жатқыз,
Құдай берді, қалаға жылдам шапқыз.

Біздерден үш-төрт кісі куә қойып,
"Әжібай өлтірді" деп жайын тапқыз.
Орысқа анау куә болып,
О да мал тартқызды ғой... біз нақақпыз..."

Өзгелер: "Ақсақалым, таптың!- деді,
Көрдің бе, міне, орнауын бақтың!- деді.
Олар да талай жала салып еді,
Кез келтіргені осы ғой ақтың"- деді.