Кім жазықты? (8-бөлім)

Әжібай көп тәжірибе, көп іс көрді,
Бұзықтың мінезінен сотқа да енді.
Көңіліне соның бәрі ғибрат болып,
Залымдық баяғыдай қылмайды енді.

Халықтың тұрмысы алды ескі қалпын,
Басқарды жақсы ғана Әжібай халқын.
Өткірлік, пысықтықтың арқасында,
Шығарып басқа елге де жүрді даңқын.

Берумен жақсыларға араласты.
Жарыққа бірте-бірте аяқ басты.
Бастаушы болса, қостап еретіндік,
Көңілінен өз-өзінің есік ашты.

Болғанмен өзі сондай, халқы қара,
Айта алмас бата торып оған және.
Халқынан түсіретін олжасы көп,
Білдірмей жүрер еппен істеп қана.

Үндемесе, қақай бас неткен жан деп,
Тағы айтса ашуланар ақиқатын.
Кейбірі дұрыс па деп қылған ісін,
Жоры деп кейбіреулер көрген түсін.

Кіжінді сырттан тентек шалдар біліп,
Көңілі деп, әттең Әжібай, қайрап тісін.
Болған соң ас беретін ыдыс кірлі,
Әнуар өзі тұрып жуып жүрді.

Жиіркенсе, біз шақырып келдік пе?- деп,
Мінгізді ағаш атқа неше түрлі.
Қонақтар келіп кеткен көңіл бұрып,
Баланы оқытуға бермес ырық.

Қонады кейде келіп Керей, Қалмақ,
Сасытып үйдің ішін тұман қылып.
Әнуар бұл тұрмысқа қарап салқын,
Тыпыршып жүрді біраз бұзбай қалпын.

Өз кебін жүре-жүре кимей қойса,
Білді енді үркітерін келген халқын.
Ойлады тәжірибе қып көрейін деп,
Халықтың ыңғайына көнейін деп.

Табылмас не қаражат, не түзелмес,
Ойды енді басқа жаққа бөлейін деп.
Ол қылды шу дегенде басты тақыр,
Демеске қажы-сопы: "азғын-кәпір!"

Тұрса да терістікке іші күйіп,
Дей берді жұрттың қылған ісін мақұл.
Бұл жерде көп сөз жоғалған. - Ред.
Жүрмеді сопыларға тілі тиіп,

Жолықса сәлем берді басын иіп.
Өзгертті сыртқы түрін түгелімен,
Қалыпты миссионерлік кебін киіп.
Халыққа сүйте жүре нандырды өзін,

Алғыза бастады ептеп айтқан сөзін.
Әнуар онан сайын қылды іждағат,
Үміттің көргеннен соң жылы жүзін.
Қаладан ойнас байын білу керек,

Басына қолға түссе, міну керек.
Өгізге теріс мінгізіп, ел қыдыртып,
Мойнына құрым киіз ілу керек.
Қабыштың ақша салған жоқ сандығы,

Мағұлым енді Әнуардың алғандығы.
Тай-тұяқ, жамбы-бұлғын, торғындармен,
Белгілі екі мыңдай сом барлығы.
Деді жұрт: "Білдіріңдер оны оязға,

Екі мың тұрсын, бір мың болса да аз ба?
Апыр-ай, бұл адамға сенім жоқ-ау!..
Тағы ұстаймыз деп жүрсек осы жазда".
Дегенде молда сөйтті, нанбай тұрдық,

Жымиып жүрсе де ішінде екен сұмдық.
Молдаға пайғамбармын десе сенбе,
Көрдің бе, ақырында қылған ұрлық.
Манадан Күлтай тұр еді есі жаңылып,

Алақтап не айтарын білмей аңырып.
Әнуарға жауып отырған жаласына,
Ашумен кете жаздады іші жарылып.
Деді: "Әжеке, сандығыңыз анау үйде,

Бірге тұр жүкпен бірге жиған күйде.
Нәрсені көзіңізге көрсетейін
Құдайдан қорық, Әнуарға нақақ тиме".
Бұл жерде де көп сөздер түсіп қалған.

"Оңбасын қызды балам деген кісі,
Қылығын қара мұның, жаудың ісі",-
Деп Әжібай Күлтайға ашуланып,
Шатынап құп-қу болды өңі-түсі.

Именіп Күлтай одан тайсалмады:
"Айтармын, керек болса, шынын тағы.
Жазықсыз Айшаны да күйдірмеңіз!
Сөзімнің аңғарылсын түпкі жағы.

Сөзімді алмай-ақ қой, пайда болса,
Мен мұны сөйлермін-ақ қайда болса.
Аталық жүрегімде қадіріңіз бар,
Алмаңыз соны жойып, айла болса.

Айтамын сізге, өзіме жаным ашып,
Аузымды тұра алмассыз қолмен басып.
Өртті сөндір, балаңмын, барамын да,
Болмаса біреу сөндірер қанын шашып".

Аңырды сонда үйдегі жиылған топ,
Ешбірі төмен қарап, үндеген жоқ.
Төркінге Айша, әйтеуір, айдалған жоқ,
Білмеймін аяды ма іші жібіп.

Әжібай қарауытып, түтін болып
Қалшиды кеудесіне тигендей оқ.
Шыдамай үйдегілер кетті шығып,
Күлтайды шығысымен аңыз қылып.

Әнуарға ұрлады деп күйе жақпай,
Не себеп ол жаласын қойды жаппай.
Тергетті оны бірақ приставқа:
"Үкіметті жамандап жүр,- деп,- ұнатпай".

Байбол һәм кей адамдар десіп жалған,
Әнуар сол себепті аман қалған.
"Бұл жерден жаз шығысымен кетесің деп" деп,
Пристав Әнуардан қолхат алған.

Әжібай араз болды Байболменен,
Көрдім деп бүл турада қастық сенен.
Қаймығып Әжібайдың сұмдығынан,
Қалаға кетті Әнуар Құмкөл деген.

Күлтайдың әл жеткені екі көзі,
Болса да не қайғысы тартты өзі.
Жанына жаман батар:- "Еліне Әнуар,
Конвоймен кетті"- деген жұрттың сөзі.

Біржола түңілсін деген ниетпен,
Айласы ед Әжібайдың бұл көрсеткен.
Айтқан боп жай біреуге Күлтай барда
Деуші еді: "Ол конвоймен мүлдем кеткен".

Мұны естіп Күлтай әрең өлмей жүрді,
Сонда да ешкімге сыр бермей жүрді.
Үйдегі тілмәш Петька Күлтайды аяп,
Әнуардан әкеп тұрды хат пен тілді.

Ол Петька Әжібайдың тілмәші еді,
Сөйтеді деп, оны ешкім парқ қылмас еді.
Сұмдыққа көңілі әзір былғанбаған,
Жас еді, Әнуармен құрдас еді.

Әнуар тұрған күнде Әжібайда,
Екеуі қыдырар еді әлдеқайда.
Үйреніп өзі орысша, Әнуар оны,
Үйретер қазақтағы қалып-жайға.

Әнуарды мінезінен көріп жандай,
Болып еді жат та болса туысқандай.
Әнуар да көргендіктен сонша жақын,
Сөйлеуші еді Күлтайменен өзі қандай.

Үйдегі қатындардың көріп халін;
"Емес қой адамшылық мынау жаным!"-
Деп тілмәш Әнуармен бірге аясып,
Жүрер еді Күлтай, Айшаны айтып бәрін.

Әкеліп сол Әнуардан жасырын хат,
Күлтайдың етіп жүрді көңілін шат.
Сезбеді бұл жұмысты еш бірі де
Үй іші, не басқа бір жақын мен жат.

Күлтай бұл жақсылықты іштен күтіп,
Кеткендей сырты Әнуарды мүлде ұмытып,
Ұялып бір ісінен жүрген жанша,
Болады жуып-шайған айла жұтып.

Деуші еді енді оны кім есіне алсын,
Жастықпен бір іс өтті, кетсін, барсын.
Періште болса-дағы жолдан таяр,
Қасында біреу күн-түн азғырған соң.

Баламның өз ұяты өзін жеңіп,
Түзелген, басқа ой жоқ өңі еніп,
Әжібай Күлтай жақтан қауіп қылмай,
Келмес деп Әнуарға да қойды сеніп.

Қар кеткен наурыздың аяқ кезі,
Жайған еді жерге шуақ күннің көзі.
Әжібай өлгендей-ақ үш қатыны,
"Ойбай да ойбай" еді барлық сөзі.

Ардақты әлде мұның баласы өлген,
Атасы не інісі, ағасы өлген.
Жоқ, аман, ауырмаған ешбірі де.
Алды деп Әжібай тоқал хабар келген.

Әжібайдан бір кісі әкеп Күлтайға хат.
Жылап еді сол кісіні көргеннен-ақ.
Хатында жазған екен: "Келеміз" деп.
Қарағым, жыламасын, шешеңді уат!-

Күлтай айтты шешелеріне ептеп барып:
"Не пайда іс өткен соң, ойбай салып?"
Күлтайды өз шешесі қарғап-сілеп,
Қасынан қуды қолға бақан алып.

Аптығып алқымына ашу тығылып,
Қуам деп бір дөңбекке қалды жығылып;
Балалар соны көрген осы күнде
Мазақтар әндерін сап, жылап-ұлып