Құлагер (2-бөлім)

Көлеңке үй, күрпілдетіп саба піскен,
Ас қандай әңгімешіл қымыз ішкен.
Әнші Ақан әсем әнін аяған жоқ
Жиылған дауысын сұрап мәжілістен,
Ақ отау топырлады Ақан түскен,
Қалың жұрт кетті керіп сырттан, іштен.
Шығады Ақан даусы інге талып,
Безелген ғашық жарменнн, қыран құспен.
«Ой қалқа, біздің көңіл қейда жатыр,
Толқыған он төртінші айда жатыр.
Ат тұрса, атаң тұрса көз салмаймын,
Арғымақ, асыл тұқым тайда жатыр.
Хош исі жадыратып көңіл ашқан,
Ақ құйрық, мәмілелі шайда жатыр.
Гүл шашақ. Жасыл жібек жайлауында,
Көңілім ел қонбаған сайда жатыр....»
Ән тәтті Ақан салған Арқадағы:
«Үш тоты», «Ақ саусақ», «Ақмарқалары».
Салғанда «Сырымбеттей» сүйікті әнін
Қасына жиылған жұрт тарқамады.
Арқаның жүйрігіндей ән салады,
Өрге айдап, барып-барып жалтарады.
Түйіліп түлкі көрген қырандайын,
Қылмаңдап қос қанатын қомданады;
«Жайықтың ақ түлкісі аралдағы,
Алдымнан сен бір шыққан марал-дағы;
Пормыңа төңкеріліп, жайдым қанат,
Шарықтап ақиықтай Оралдағы.
Ертістің құба талы секілденіп,
Алдымнан шық майысып, бұрал дағы.
Қызыл гүл сен болғанда гүлбақшада,
Біз бұлбұл күйін шерткен Ирандағы.
Қияның қиынында тұрсаң дағы
Қиғаштап қанатымды қонам дағы....»
Асырған айғай әнін алты қырдан
Әкесі асқақ әннің әнші Біржан
Ақандай майда көмей, нәзік емес,
Құлақтағы Біржан ащы інмен қырған.
«Үш тоты», «Көкшетауым», «Ахау, арман»
«Жайдарман», «Жайма қоңыр», «Кер қашаған»,
«Ой, ерке», «Мейлің-мейлің»-дегендердің
Бәрі де-Ақан баптап салатын ін.
Бақырмай доибыраны көкке бұлғап,
Аққудай әсем дауыс-үн сыңғырланһп;

Қышуын жаныңыздың майда қасып,
Тербетер жан көңілін биязы ырғақ.
Көкшеден құйылғандай бір бал бұлақ,
Тәтті әнге халық қанды, ел сусындап.
Соққандай жаздың желң арқа жақта,
Елжіреп жүрек әнге, жусап құлақ.
Әндермен әсем-әсем Ақан серің,
Қаратты ауызына астың елін;
Өлеңге сұлулықты қосты талай;
«Ақмарқа», «Ардагерім», Тастүлегім.
Деп;»әнші тым тітті екен төменгі елдің»
Ұмытты өзге әншілнр өз әндерін.
Машықтан Ақан інге қосып отыр
Өзінің айтып жүрген өлеңдерін;
«Торыны талға байлап мінген қандай
Үкілеп, әсемдетіп жүрген қандай?
Тұсынан қызды ауылдың ән шырқатып,
Қалқаңа құрып жүрген сүлдер қандай?
Сөз салып қалқа жанға жеңгесінен,
Құрбыңмен сыпайы, ойнап күлген қандай?
Ишарат, әзілменен сөз қатысып,
Қыз сырын жеңгесінен білген қандай?
Сыланып сал торыны мінген қандай?
Сай құлдап, жарды күтіп жүрген қандай?
Бір сыйға торышаны байлап тастап,
Артына ақбоз үйдің келген қандай?
Алаңдап, алабұртып тұрғаныңда
Алдыңнан қарсы шықса ақша маңдай....
Қалқашың қосылғанда атқан таңдай,
Көңілің шалықтаған шаттанғандай!...
Жамылып екеу-ара бір көрпені,
Бастасып тар төсекте жатқан қандай?
Сол жерде айтылмаған сыр қалар ма,
Мысалы абдыра ашып ақтарғандай.
Ақырын үйден шығып таң алдында,
Байлаулы тор құнанды тапқан қандай?
Шалбырын сал торының қызға ұстатып,
Шақшаны ерге қағып атқан қандай!
Ойласаң бұл дүниеле не қызық бар,
Қасынан қалқа жанның аттанғандай!
Аулыңа өлеңдетіп сен айтасың,
Бәйгеден атың келіп мақтанғандай...»
«Ақ шашақ», «Жайма шуақ», «Кербез керім»-
Ақанның асты ұйытты осы әндері.

Әсем тау, ат қызығы, ашық оты,
Ән болып қыран құстың қу ілгені.
Соққандай Сырымбеттің салқын желі,
Отырды думан қылып, шалқып Сері.
Жат елдің жаңа әніне Соңырқасып,
Отырды «Ой, пәле-айлап» астың елі.
Қызықтап Ақан салып әр түрлі әнге,
Мәжіліс боп отырды, елге әңгіме.
Ән тоқтап, Ақан сөзге айналғанда,
Ауысты жұрт аңызы Құлагерге;
-Қуанып қалдық сіздің ат келгенге,
Құланы даңқы шыққан ап келгенге.
-Атыңыз бұрын кездеспеген шығар
Алтайда алғыр тұйғын Көкпенен де?
-Көктұйғын көптің алдын бермей ақ тұр,
Өзге мал онан озып келмей ақ тұр.
Шаптырмай жиын сайын бәйге сұрап,
Бақ-талай Батырашта, өрлеп ақ тұр.
Ырысы жануардың таймай ақ тұр,
Батыраш аруақты өрге айдап ақ тұр.
Алдына әлі күнге жылқы салмай,
Бақытын бар жүйріктің байлап ақ тұр.
Ат шапса ішімізде, сыртымызда
Көктұйғын жеткізбей тұр жылқымызға,
«Бас бәйге Батыраштың сыбағасы»-
Деп тегіс қойды ұйғарып жұртымыз да...
Алып жүр аруақсыз да, құдайсыз да,
Құланың бақытын сіз де сынайсыз да...
Естуші ек Құланың да көптен даңқын.
Құдайдан Көк озбауын сұрайсыз да.......
-Естігем бұрын даңқын Көк неменің,
«Алтайдың жұйрігі онан жоқ» дегенін.
Жолықпай иесіне жүрген болса,
Осы жол Көк шолақты бөктеремін!
Ақанның осылай деп өктегенін,
«Құламнан озаржылқы жоқ» дегенін.
Жеткізді Батырашқа бір қу ауыз,
«Құлаға бөктерілер Көк» дегенін.
Есітіп Батыраш боп бұлан талқан,
Көкжалды қысып кетті ашу, сайтан.
Тепсініп ақ отауға келді кіріп,
Жиған жоқ аяғын да жатқан Ақан.
Қылған жоқ ө ө қырқауыңнан қауіп,қайқан
Дауысы Батыраштың шықты қатаң.

Қамшысын бүктеп, шарта жүгініп шал
Ақанға сөзі мынау сондағы айтқан;
-Қаңғырып Қарауылдан асқа кепсің,
«Осы аста абиырым басқа-депсің.
Өзіңе өз аузыңмен бійге іперіп,
«Атыңды өзгелерің қоспа депсің.
Атаң аз Алтайымнан қалай көпсің?
Алдымен бәйгеңді алып көрген жоқсың.
Сорпасы Сағынайдың бу болды ма,
«Алтайдан озамын!»-деп ...жепсің.
Алтайда мен ақиық ұшқан қонбай,
Қарамды көре алмайтын сендей торғай.
«Бөктерем Батыраштың Көк атын!» деп,
Оттапсың ауызыңа ие болмай.
Қарауыл қайрат қашан бітті мұндай?
Басуым көңіліңді тіпті оңай!
Төренің атын ерттеп өскен ел ең,
Өзіңе ат бітіпті ау, байғұсым-ай!
Ақанға батып кетіп шалдың сөзі,
Аңырап алғашқыда қалда да өзі;
У тілмен алды шалды шағып-шағып,
Лап-берме, оның дағы от мінезі;
-Әңгүдік, әкірең қаққан, албыт сөзді,
....көк ешкінің жыртық көзді,
Алтайдың кәр жынындай бақылдаған,
Көк сақал, азбансыған, бұл кім өзі?
Ат біткен Құлагердей Ақанына,
Ол дайын Көкті жерге тақауына.
Бәйгеден басы көзін су қып озбай,
Ат сенің қарай ма екен сақалыңа?!
Би болсаң, би шығарсың Алтайыңа,
Тілімді терезем тең , тартайын ба?!
Көгіңді бөктермесем атым сенікі,
Шапса да әкең мініп байталына!
Тұтқыштай өңі күйіп қап қара боп,
Батыраш басқа сөзді баптаған жоқ.
«Батырып Батырашқа жіберді ау» деп,
Тым тырыс үндемеді тыңдаған топ.
Жайраңдап Жайсаң Ақан қаймыққан жоқ,
Жүрегін жолбарыстан айнытқан жоқ.
«Жат елде жалғыз жүрмін» деп именіп,
Болар деп түбін қалай қайғыртқан жоқ.
Жұрт сөзді онан әрі жаңғыртқан жоқ,
Қаңқулап, қаңажулап қағытқан жоқ.

Насырға шабатынын біліп жиын,
Шаппаған бәйге басын ауыртқан жоқ.
Көгеріп Батыраш шал басы қалтақ-
Қалтақтап жан жағына етіп жалтақ;
Біле алмай не қыларын үйден шықты,
Халық та кетіп жатты үйден тарқап.
Жүйріктей жиын жарған қағып жайтақ,
Таңғалтып ән, атымен елді байтақ;
«Ауылым қонған Сырымбет даласына!»
Деп Ақан ән сап жатты басты шайқап.