Ыбырай Алтынсарин
Ағартушылар · 2 мин оқу
Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) — қазақ ағартушысы, педагог, жазушы, этнограф және фольклоршы. Ол 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысының Қостанай ауданы жерінде туған. Қыпшақ тайпасының Ұзын руынан шыққан. Әкесі Алтынсары ол үш-төрт жаста кезінде қайтыс болып, бала атасы — өңірдегі беделді би әрі старшын Балғожа Жаңбыршиннің тәрбиесінде өсті. Балғожа немересінің болашағын оқумен байланыстырып, оны Орынборда ашылуға тиіс орыс-қазақ мектебіне алдын ала жаздырып қойды.
Мектеп 1850 жылы ашылып, оған қабылданған отыз баланың бірі тоғыз жасар Ыбырай болды. Ол 1857 жылы оқуды үздік бітіріп, екі жылдай елінде тілмаш болып жұмыс істеді. 1859 жылы Орынбордағы Шекара комиссиясының төрағасы, шығыстанушы В. В. Григорьевпен жақын танысып, оның кітапханасындағы орыс жазушылары мен педагогтердің еңбектерін оқыды. Осы кезде Ыбырай өмірін халық ағарту ісіне арнауды ұйғарды. 1860 жылы Торғайда ашылатын бастауыш мектепке мұғалім болып барды, бірақ мектеп тек 1864 жылғы 8 қаңтарда, он төрт оқушымен жұмысын бастады. Оған дейін ол балаларды өз үйінде оқытты. Ыбырай сабақты қазақ тілінде жүргізіп, балаларға орыс тілі мен түрлі пәндердің негіздерін үйретті. Ол жергілікті әкімдердің қарапайым халыққа жасаған зорлығын ашық сынады.
1876 жылы Петербург пен Қазанға барып, оқу-ағарту жүйесімен танысты. 1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалды. 1879–1883 жылдары облыстың төрт уезінде — Торғай, Ырғыз, Троицк және Ақтөбеде жаңа мектептер ашты. 1883 жылы Торғайда қазақ даласындағы алғашқы техникалық оқу орны — қолөнер мектебі ашылды. 1887 жылы Ырғызда қыздарға арналған мектеп ұйымдастырды, ал 1881 жылы Омбыда мұғалімдер мектебі жұмысын бастады. Ыбырай мектептің басты күші мұғалім деп есептеді.
Ол қазақ балалары ана тілінде оқитын кітапқа зәру екенін түсініп, 1879 жылы Орынборда «Қазақ хрестоматиясын» шығарды. Кітапқа өз өлеңдері мен әңгімелері, орыс оқулықтарынан еркін аударылған шығармалар және халық әдебиетінің үлгілері енді. «Кел, балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңдерінде ол жастарды білім алуға, еңбек етуге шақырды. Ыбырай Алтынсарин 1889 жылы қайтыс болды.