Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858–1931) — қазақ ақыны, ойшыл, фольклор жинаушы, этнограф және тарихшы. Ол 1858 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Арғын тайпасы Сүйіндік руының Күлік бөлімінен шыққан. Араб, парсы, шағатай тілдерін жетік біліп, өзбек, тәжік тілдерін де түсінген. Өмірін халықты сауаттандыруға және ел аузындағы мұраны сақтап қалуға арнады.

Өлең шығаруды он мен он бес жастың арасында бастады. Қолына қалам алған кезден ауыз әдебиеті үлгілерін ел аузынан да, қолжазбалардан да жазып ала бастады. Деректер бойынша, 1866 жылы, сегіз жасында Қамар хазіреттің қолжазбасынан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» мен «Ер Тарғын» жырларын көшіріп алған. 1887 жылы, жиырма тоғыз жасында Бұхара, Ташкент, Түркістан қалаларына сапарға аттанып, Бұхарада бір жыл оқыды, тіл білімін жетілдіріп, көптеген ғылыми кітаптармен танысты. Қайтар жолда Сыр бойын аралап, ақын Майлықожамен кездесті, Ұлытау, Есіл, Нұра өңірлерінің елін көрді. Екінші сапары шамамен 1895 жылы, үшіншісі 1907 жылы болған.

1907 жылы Қазандағы Құсайыновтар баспаханасында оның «Сарыарқаның кімдікі екендігі», «Хал-ахуал» және «Тіршілікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» атты үш кітабы басылды. Кейін патша цензурасы осы баспаханадан шыққан бірнеше авторды, соның ішінде Мәшһүр Жүсіпті де сотқа тартты. Ол «Қамбар батыр», «Ер Көкше», «Ер Сайын» сияқты батырлық жырларды, «Алтынбас – Күмісаяқ» лиро-эпостық жырын, «Ер Төстік», «Алаша хан» секілді ертегілерді, мақал-мәтелдерді, шежірелерді жазып алды. Ұлбике мен Күдері қожаның, Жанақ пен Сабырбайдың және басқа ақындардың айтыстарын да хатқа түсірді. Жинаған кезде айтушының сөзін қысқартпай, өзгертпей жазуға, кімнен қашан естігенін белгілеуге тырысқан.

Мәшһүр Жүсіп фольклорды тек көне үлгі ретінде ғана емес, ел тарихын, салт-дәстүрін, мінез-құлқын танытатын дерек ретінде жинады. Ол жастарды тәрбиелеуге не пайдалы деген сұрақты басты назарда ұстады. Өзгелер секілді тілші көмекшілерге сүйенбей, жазбаларының басым бөлігін өзі жинаған. Ойшыл 1931 жылы қайтыс болды. Оның қолжазба мұрасы қазақ фольклористикасы мен тарихы үшін құнды мұра саналады.