Абай Құнанбайұлы

Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы (1845–1904) — қазақ ақыны, ойшыл, ағартушы, аудармашы әрі сазгер, қазақ әдеби тілінің қалыптасуына негіз болған тұлға. Ол 1845 жылы тамызда Семей өңіріндегі Шыңғыс тауларының бауырында дүниеге келген. Тегі — Арғын тайпасының Тобықты руы. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы Қарқаралы округінде аға сұлтан қызметін атқарған, анасының есімі — Ұлжан. Ата-анасы қойған аты Ибраһим болса, «Абай» деп еркелетіп атаған әжесі Зере еді. Бала кезінен әжесі мен анасының әңгіме-ертегілерін тыңдап өсті.

Сауатын ауылдағы Ғабитхан молдадан ашты. Он жасқа келгенде Семейдегі Ахмет Риза медресесіне оқуға түсіп, араб пен парсы тілдерін үйренді, медресенің соңғы жылында қаладағы орыс мектебіне де қосымша барды. Осы кезде Низами, Сағди, Қожа Хафиз, Науаи, Физули секілді Шығыс ақындарының шығармаларын оқыды. Алайда оқуы ұзаққа бармады: әкесі он үш жасар ұлын ауылға алдырып, ел билеу ісіне баулыды. Жас Абай дау-шарды шешуге, шешен сөйлеуге төселді. 1876–1878 жылдары Қоңыр-Көкше еліне болыс болып, әлсізге зорлық жасағандар мен ұрыларды жазалауға күш салды. Мұндай ұстаным ықпалды топтарға ұнамай, оның үстінен бірнеше рет жалған арыз түсті.

Кейін Абай орыс тілін өз бетімен жетілдіріп, Пушкин, Лермонтов, Крылов, Лев Толстой, Салтыков-Щедрин, Некрасов шығармаларын, Гёте мен Байрон поэзиясын, Спиноза, Спенсер, Дарвин еңбектерін оқыды. Семейге жер аударылған Евгений Михаэлис, Н. И. Долгополов сынды орыс зиялыларымен араласты. Алғашқы өлеңін он жасында шығарғанымен, әдебиетке қырық жастан асқанда шындап кірісті. Ертерек жазылған көлемді туындыларының бірі — 1882 жылғы «Қансонарда». Ақын мұрасы төл өлеңдерінен, аудармаларынан және 1890–1898 жылдары жазылған «Қара сөздерден» құралады. Қара сөздерде адамгершілік, білім, еңбек, қоғамдағы кемшіліктер туралы ой толғанады. Бастапқыда кейбір өлеңдерін Көкбайдың атымен таратқан.

Ақынның соңғы жылдары ауыр қайғымен өтті. 1891 жылы інісі Оспан қайтыс болды, кейін орысша әскери білім алған ұлы Әбдірахманнан айырылды. 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы жанжал кезінде оған қастандық жасалды. Ақын ұлы Мағауия өмірден озғаннан кейін қырық күн өткенде, 1904 жылы 6 шілдеде Абай да дүние салды. Ол Шыңғыстаудағы Жидебай деген жерде, інісі Оспанның жанына жерленген. Абай шығармашылығы Шығыс пен Батыс мәдениетін тоғыстырған мұра ретінде қазақ әдебиетінен ерекше орын алады.