Шәкәрім Құдайбердіұлы

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — қазақ ақыны, жазушы, ойшыл, тарихшы және сазгер, Абай Құнанбайұлының інісі әрі шәкірті. Ол 1858 жылы 11 шілдеде (жаңа санақ бойынша 23 шілдеде) қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданына қарасты Шыңғыстау бөктерінде туған. Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен әйелі Күңкеден туған ұлы, Абайдың ағасы. Шәкәрім жеті жасында әкесінен айырылып, алдымен атасы Құнанбайдың, кейін Абайдың тәрбиесінде өсті.

Бес жасынан ауыл молдасынан сабақ алып, бірнеше жылда хат таныды. Бұдан әрі арнайы оқу орнында оқымаса да, Абайдың басшылығымен өз бетінше көп ізденді. Қырық жасқа дейін араб, парсы, түрік және орыс тілдерін меңгерді. Жас кезінде домбыра тартып, сурет салып, құс баптап, сағат жөндеп, киімін өзі тігетін өнерлі жігіт болған. Бір мерзім болыс болып сайланғанымен, кейін бұл қызметке араласқанына өкінгенін өлеңдерінде жазды. Абайдың тапсыруымен жиырма бес жасында «Қазақтың түп атасы» атты шежіре еңбегін дайындады.

1905–1906 жылдары қажылық сапармен Меккеге барып, жол-жөнекей Стамбұл кітапханаларында түркі халықтарының тарихына қатысты кітаптарды зерттеді. Жинаған деректері негізінде 1911 жылы Орынборда «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» кітабын шығарды. Сол жылы «Мұсылмандық шарты» деген еңбегін жазды. 1908 жылы Пушкиннің «Дубровский» және «Боран» шығармаларын өлеңмен аударды, сауаты аз оқырманға жаттауға жеңіл болсын деп поэзия түрін таңдады. Лев Толстойдың шығармаларын аударып, оған хат жолдаған. Ақынның «Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Тойымсыз нәпсі», «Жастарға» сынды өлеңдерінде жағымсыз мінез сыналып, адамгершілік пен білімге шақыру айтылады. «Мұтылғанның өмірі» атты өлеңі өмірбаяндық сипатта жазылған. 1908 жылдан бастап ол елден оңаша, «саят қора» деп ат қойған үйінде жалғыз тұрды.

1931 жылдың күзінде, жетпіс үш жасында Шәкәрім ОГПУ қызметкері Қарасартов пен милиционер Халитовтың оғынан қаза тапты; деректер бойынша бұл 2 қазанда болған. Ұзақ жылдар бойы оның есімі аталмай келді, тек 1988 жылы ресми түрде ақталды. Сол жылы ақынның өлеңдер және әндер жинақтары басылып шықты. Кейін Семейдегі бір университет пен көше, мектеп Шәкәрім есімімен аталып, оның мұрасын зерттейтін ғылыми орталықтар ашылды.