Әзім әңгімесі (2-бөлім)

Шал кіріп үйді тегіс аралады,
Бір Әзімнен басқа жан таба алмады.
Біратола пейілді беріп алған,
Әзім де бұл қылықты шам алмады.

Хош уақытсып сөйледі шал барқылдап,
Қол қусырып Әзім тұр, сөзін тындап.
Асын жеп, қолын жуып болғаннан соң,
Әпкел деп ішкілікті қойды ымдап.

Бар іс қой әуелден-ақ ел салтында,
Орыс, неміс болса да, кай халқың да.
Пайда деп тән саулыққа ішетұғын.
Миуадан тарткан хәмір ас артында.

Подноска бөтелкемен арақ толды,
Бір-екі жақсы үремке дайын болды.
Жоқтан барды сөйлесіп, сауқым салып,
Алысты пияланы онды-солды.

Жайма шуақ сұм шалдың іші мықты,
Алғашқы ішкен Әзімге тез-ақ шықты.
Бір аяқ қолдан қолға дегенсініп,
Жәдігөй стаканға дәру тықты.

Онысы түн ортасы болған заман,
Сұм екен талай жанды әуре қылған.
Дәрі қоскан аяқты ішкеннен соң,
Әзім барып жығылды шалқасынан.

Сонда шал терезеден бір ысқырды,
Төрт жігіт табыт алған үйге кірді.
Әзімді сол табытқа салды дағы,
Төртеуі көтеріп ап тысқа жүрді.

Әзімді мас қып алып, шал кенелді,
Есікті жабамын деп аз бөгелді.
Артын жым-жырт қылды да, антұрған шал
Төртеуін ертіп алып, тез жөнелді.

Теңіздің жағасында қалың қамыс,
Ішінде бір кеме бар шалға таныс.
Әзімді сол кемеге салды дағы,
Тұмсығын бұрып алды шетке шалыс.

Қасында жиырма-отыз жолдасы бар,
Қаладан таң атқанша кетіп алыс.
Ел тұрды, ертең кемпір үйге кірді.
Бала жазым болғанын іші білді.

Зар ұрды, ойбай салды, не бітірсін,
Тұра тұр, өзге-жайын сұрама енді.
Әзім есін жиыпты ертең түсте,
Өз басын көрді хауіп-қатер істе.

Қол-аяғы байлаулы жатыр жалғыз,
Темір шеттік қапас боп тұрды үсте.
Ырғалып орнынан ол әрең тұрды,
Түрегеліп антұрған шалды көрді.

– Ақсақал адам мұндай қыла ма екен,
Анамнан мені айырып бұл нең? – деді.
– Көзінді аш, есінді жи, енді ойнама,
Мені сен өз діндесім деп ойлама!

Мен отқа шоқынамын, дініме көн,
Менде бардың бәрінен хауіп ойлама!
Егерде көнбей қалсаң, наданшылық,
Әр күні сізге дайын бір жүз шыбық.

Мың жаның болса дағы құтылмайсың,
Табылмас енді менен майда қылық.
Бала айтты: – Дінім үшін жаным құрбан,
Жаннан қорқып, отыңа мен бас ұрман.

Дінім хақ, ісім ақпын, өлсем шәйіт,
Қорқады деп үмітті үз сен антұрған.
Баланың бар киімін шешіп алды,
Жүз қамшы арқасына дүре салды.

Қыңқ етіп бір дыбысты шығармады,
Азырақ талмаусырап, нашарланды.
Мұнысын жаратпады, қадір сұбхан,
Көк бұзылып, жер жүзі болды топан.

Байлаулы бала жайға қала берді,
Кемемен әуре болды көп антұрған.
Түн бойы ұйқтамады бір де мызғап,
Су сарылдап құйылды кемені ырғап.

Отыз құлы таусылды табанынан,
Су төгіп тан атқанша ол сарпылдап.
Отыз құл ақылдасты басты қосып,
Өлеміз деп ойлады жаннан шошып.

Бір шеттен бір жағаға келе жатқан
Кәрі иттің ұстай алды алдын тосып.
– Ақсақал, іс қыласыз ойланбастан,
Жаннан қорқып қашпаушы ек қара тастан.

Құдай сүймей бұл істі бізге салды,
Қолын шеш, ризалық ал мына жастан.
Қолын шеш, ризалық ал, кісенді бұз,
Шапшаң айт, көнесің бе, уақыт тығыз.

Бұл сөзге көнбей қалсаң, ақыр өлдік,
Сені суға тастаймыз отызымыз!
Сонда шал мына сөзге аң-таң қалды,
Не қыларын біле алмай, аз ойланды.

Пішінін отызының байқаған соң,
Баланың қол-аяғын шешіп алды.
Мойнынан шырағым деп құшақтайды,
Көзінің ағып жасы, бұршақтайды.

– Шырағым, мастықпенен қылыппын, – деп,
Әуелгі сөзден танып және алдайды.
Әзім жас, ақ пейілдеу адам еді,
Ойлады: өтірік болса неге именді.

Мастықпен қылса қылған шығар-ау деп,
Іс көрмеген жастықпен және сенді.
– Мастықпен қылған болсаң, кештім саған.
Кәрі ит те: – Шырағым, – деп арсандаған.

Жел тынып, күн айығып баяғыдай,
Хикметімен тоқтатты бір жасаған.
Баланы сыйлап жатыр, тамақ қамдап,
Су төккісіз жорға боп шал жылмандап.

Отыз құл мынау тек жан емес қой деп,
Әлінше қызметінде жүр тырбандап. Б
ір мезгілде шал айтты: – Балам, тоқта,
Мысты алтын қылатын дәрі осы жақта.

Алыс емес, аз күндік жакын жерде,
Болмай ма молықтырып ап қайтсақ та?
Бала айтты: – Өзің біл! – деп бұл сөзіне,
Шал куанды тиген соң ерік өзіне.

Төбесінен тік тұрып қылды қызмет,
Титтей шәргез келмейді мінезіне.
Сып етіп бір жағаға келді жетіп,
Шал жөнелді, баланы касына ертіп.

Бір барабан тұр екен, кағып еді,
Қамады желмаялар дүбірлетіп.
Үш желмая ұстады жорығына,
Бірінің азық артты қомдығына.

Екеуіне ер ерттеп мініп алып,
Барабанды қалдырды орынына.
Желмаялар келеді желдей есіп,
Сұм шалдың бір тарапты көзі тесіп.

ІІІал айтады балаға: – Көрдің бе – деп,
– Бұлт тұр бұлдыраған елендесіп?
Ол өзі – бұлт емес, Қаптың тауы,
Бір бөлек үлкен таудың бергі бауры.

Бергі таудың басында сол дәрі бар,
Қырандай ап кайтармыз жібек баулы.
Түні бойы жүріпті, болды сәске,
Көрінді жарқыраған үйдей нәсте.

– Бұл не? – деп сұрап еді, тұра кашты,
Биттей аял қылмады кәпір әсте.
– Бұл не, – деп тағы да айтты Әзім сорлы,
Қашқаның не қылғаның мұнша ғұрлы?

– Шырағым, мұның өзі қатерлі жер,
Бір қаскөй жәдігей дәудің орны.
Соны айтты да, шал сабап жүре берді,
Бір өзен жатыр екен, соны өрледі.

Өзенді өрлегеннен бір айрылмай,
Дәл бесінде ұшыртып тауға келді.
Келді де бір жартасқа түсе қалды,
Азық артқан маяны жарып салды.