Жастар слэнгінің тіл экологиясына әсері

Аңдатпа: Бұл мақалада жастар слэнгінің қазақ тілінің экологиясына әсері қарастырылады. Соңғы жылдары жастар арасында жаңа тілдік құбылыстардың белсенді түрде қалыптасуы байқалады. Әлеуметтік желілердің, интернеттің және ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы жастардың сөздік қорына айтарлықтай өзгерістер әкелді.

Жаңа ұғымдар мен қысқартылған сөздер жиі қолданысқа еніп, дәстүрлі тілдік нормалардан ауытқу байқалады. Бұл құбылыс тілдің дамуына ықпал ете ме, әлде оның лексикалық және грамматикалық құрылымына қауіп төндіре ме – зерттеудің негізгі мәселесі осыған арналады. Мақалада тіл экологиясы ұғымының теориялық негіздері қарастырылып, жастар слэнгінің тілді ластау немесе оны жаңарту тұрғысынан қалай ықпал ететіні сараланады.

Зерттеу барысында талдау, салыстырмалы әдіс, сауалнама жүргізу және контент-талдау әдістері қолданылды. Жастар слэнгінің қоғамдағы рөлі, оның тілді өзгерту мүмкіндіктері және болашақта қазақ тілінің даму үрдісіне әсері талданады.

Түйін сөздер: жастар слэнгі, тіл экологиясы, тілдік өзгерістер, интернет-лексика, сөйлеу мәдениеті, қазақ тілі.

Қазіргі тілдік жағдай жастар тілі мен дәстүрлі әдеби нормалар арасындағы байланыстарды жаңаша қарастыруды талап етеді. Жастар слэнгі – белгілі бір жас топтарына тән бейресми тілдік қолданыстардың жиынтығы. Оның пайда болуы интернет кеңістігімен, әлеуметтік желілермен және ғаламдық ақпараттық ағынмен тікелей байланысты.

Бұл құбылыс тек қазақ тілінде ғана емес, басқа да тілдерде байқалады. Жастар арасындағы коммуникацияда кең таралған жаңа сөздер мен қысқартулар тілді жеңіл әрі ыңғайлы етуге бағытталғанымен, олар кейде дәстүрлі нормаларға қайшы келеді. Мақаланың негізгі мақсаты – жастар слэнгінің қазақ тілінің экологиясына тигізетін әсерін зерттеу, оның оң және теріс жақтарын анықтау.

Бұл мәселені жан-жақты қарастыру үшін бірнеше зерттеу әдістері қолданылды. Контент-талдау әдісі арқылы интернеттегі жастардың тілдік қолданыстары талданып, олардың құрылымы мен мазмұны сарапталды. Салыстырмалы талдау арқылы слэнг сөздерінің дәстүрлі қазақ тілімен байланысы қарастырылды.

Сонымен қатар, жастар арасында сауалнама жүргізіліп, олардың слэнгке көзқарастары анықталды. Осы әдістердің көмегімен жастар тілі мен қазақ тілінің экологиялық жағдайы арасындағы өзара байланыс айқындалды.

Жастар слэнгінің негізгі ерекшеліктерінің бірі – оның жылдам өзгеруі және жаңа сөздердің пайда болу қарқыны. Әлеуметтік желілерде, мессенджерлерде және бейресми ортада жиі қолданылатын сөздер кейде тұрақты тілдік қордың бір бөлігіне айналады, ал кейбіреулері уақыт өте келе ұмытылып кетеді. Мұндай құбылысты лингвистикалық тұрғыдан динамикалық өзгерістер ретінде қарастыруға болады.

Дегенмен, жастардың сөйлеу тіліне енгізілген жаңа сөздер мен қысқартулар кейде дәстүрлі грамматикалық құрылымды бұзады. Тіл экологиясы ұғымы тілдің табиғи дамуын, оның ішкі үйлесімділігін және дұрыс қолданылуын білдіреді. Егер жастар слэнгі әдеби нормаларға зиян тигізетін болса, онда бұл тілдік экологияның бұзылуына әкелуі мүмкін.

Ғалымдар С. Қасқабасов және Р. Сыздықова тілдің тазалығы мен оның дұрыс қолданылуы ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігі екенін атап өткен [1, 76].

Олардың пікірінше, тілді ластайтын факторлардың бірі – сөздік құрамның шектен тыс өзгеруі және мағыналық ауытқулардың орын алуы.

Кейбір зерттеушілер жастар слэнгін тілдің дамуына оң ықпал ететін құбылыс деп санайды. Олар жаңа сөздер тілді байытады және оны заман талабына сай икемдейді деп есептейді. Бұл тұрғыдан алғанда, жастар тілі бейресми қарым-қатынасқа икемді, динамикалық құрал ретінде қарастырылады.

Мысалы, қазақ тілінде бұрын болмаған, бірақ бүгінгі таңда жастар арасында кең тараған «го», «туса», «кринж» сияқты сөздер тілді жаңарту процесіне үлес қосып жатыр. Дегенмен, мұндай сөздердің ұзақ мерзімді перспективада қазақ тілінің құрылымына қалай әсер ететіні әлі де зерттеуді қажет етеді. Басқа ғалымдар жастар слэнгінің артық қолданысы тіл мәдениетінің төмендеуіне алып келеді деп санайды.

Мысалы, белгілі лингвист Ш. Құрманбайұлы тілдік нормалардың сақталмауы мен бейресми қолданыстардың көбеюі әдеби тілдің беделіне нұқсан келтіретінін айтады [2, 88]. Ол жастардың ресми ортада да слэнг сөздерін пайдалануы тілді жеңілдетіп қана қоймай, оның құрылымдық ерекшеліктерін әлсіретуі мүмкін екенін атап өтеді.

Тіл экологиясы – бұл тілдің табиғи дамуын, оның ішкі үйлесімділігін және дұрыс қолданылуын қарастыратын ғылыми бағыт. Қазақ тіліне жастар слэнгінің әсерін түсіну үшін алдымен осы ұғымның маңызын анықтау қажет. Қазақ лингвистикасының көрнекті өкілі Рәбиға Сыздықова тіл экологиясының негізгі қағидаларын қарастыра отырып, тілдегі өзгерістердің табиғи және жасанды факторлар арқылы жүретінін атап өтеді.

Оның пікірінше, тілдік қордағы жаңа құбылыстар, егер олар коммуникациялық қажеттіліктерге жауап берсе және әдеби нормаларды бұзбай, тілді байытса, онда оларды тілдік дамудың бір бөлігі ретінде қабылдауға болады. Дегенмен, слэнг пен жаргондардың шектен тыс қолданысы тіл мәдениетіне кері әсер етіп, әдеби тілдің беделін төмендетуі мүмкін [3, 102].

Жастар слэнгінің тіл экологиясына ықпалы туралы пікірталастар жалғасуда. Кейбір зерттеушілер оны сөздік қорды кеңейту құралы ретінде қарастырса, енді біреулері тілдің құрылымдық тұрақтылығына қауіп төндіреді деп санайды. Иванова өз зерттеуінде жастар слэнгінің қалыптасуын әлеуметтік және технологиялық факторлармен байланыстырады. Оның айтуынша, заманауи қоғамда коммуникация жылдамдығының артуы адамдардың қысқа, бейресми сөздерді жиі қолдануына алып келді.

Бұл, өз кезегінде, слэнгтің кең таралуына және оның күнделікті тілдік тәжірибеде орнығуына ықпал етті. Иванова жастардың слэнгін тілдің дамуының табиғи процесі деп қарастырады, бірақ оның ғылыми және ресми ортаға енбеуі керек екенін ескертеді [4, 95].

Жастар слэнгінің артық қолданылуы тілдің лексикалық және грамматикалық құрылымына қандай әсер ететіні туралы Petrova өз зерттеуінде тоқталған. Ол қазіргі заманғы слэнгтің басты ерекшелігі – оның уақытша құбылыс екендігін айтады. Көптеген слэнг сөздері белгілі бір уақыт аралығында ғана қолданыста болады және кейін ұмытылып кетеді.

Petrova бұл құбылысты «лингвистикалық эрозия» деп сипаттайды, өйткені слэнг дәстүрлі грамматикалық ережелерді айналып өтіп, сөйлеу тілінің қарапайымдануына әкелуі мүмкін. Оның ойынша, тілдің ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін әдеби нормаларды сақтау маңызды, ал жастар тілі осы нормаларға зиянын тигізбеуі керек [5, 107].

Жастардың сөздік қорына әсер ететін тағы бір фактор – бұл әлеуметтік орта мен коммуникация құралдары. Vasilyev жастар тілі мен оның қоғамдағы рөлі туралы зерттеуінде әлеуметтік желілердің тілге ықпалын атап көрсетеді. Оның пікірінше, ғаламтор платформаларының әсері жастардың тілдік дағдыларын өзгертуде негізгі рөл атқарады.

Әлеуметтік желілердегі қысқа хабарламалар мен мессенджерлерде қолданылатын сөздік қысқартулар дәстүрлі грамматика мен синтаксисті өзгертуге әкелуі мүмкін. Vasilyev бұл үрдісті «тілдің жеңілдетілуі» деп сипаттайды және оның салдары ретінде жастардың әдеби тілді түсіну деңгейінің төмендеуін атап өтеді [6, 115].

Бұл пікірлерді ескере отырып, жастар слэнгінің қазақ тілінің экологиясына әсерін бірнеше тұрғыдан қарастыруға болады. Біріншіден, слэнг жастар арасындағы коммуникацияны жеңілдететін құрал ретінде қызмет етеді. Оның көмегімен ақпарат тез жеткізіледі, ал қысқартылған сөздер қарым-қатынасты бейресмилендіреді.

Бұл, әсіресе, интернет кеңістігінде белсенді байқалады. Дегенмен, оның шектен тыс қолданылуы әдеби тілдің маңызын төмендетіп, оның негізгі нормаларының бұзылуына алып келуі мүмкін.

Екіншіден, слэнг тілдің өзгеруіне серпін беретін құбылыс ретінде қарастырылады. Көптеген жаңа сөздер уақыт өте келе тұрақтанып, тілдік нормаға айналуы мүмкін. Қазақ тілінде де бұрынғы слэнг сөздерінің кейіннен жалпы қолданысқа енген мысалдары бар.

Алайда бұл процесс табиғи және бірізді болуы тиіс. Егер слэнг кеңінен қолданылып, классикалық грамматикалық ережелерге әсер етсе, онда тіл экологиясына қауіп төнуі мүмкін.

Үшіншіден, жастар слэнгі қазақ тілінің басқа тілдермен байланысына да әсер етеді. Әсіресе орыс және ағылшын тілдерінен енген сөздердің көптеп қолданылуы тілдік ассимиляцияға әкелуі мүмкін. Бұл қазақ тілінің өзіне тән ерекшеліктерінің әлсіреуіне ықпал етеді.

Сыздықова атап өткендей, тілдік экологияны сақтау үшін шет тілдік элементтердің реттелген қолданысы маңызды [3, 110]. Зерттеу нәтижелері жастардың слэнгті жиі қолданатынын көрсетсе де, олардың басым бөлігі оның ресми қарым-қатынаста қолданылуын құптамайды. Бұл слэнгтің тек бейресми қатынас құралы ретінде қалу мүмкіндігін көрсетеді. Дегенмен, уақыт өте келе кейбір слэнг сөздерінің жалпы қолданысқа ену ықтималдығы жоғары.

Жастар слэнгінің тіл экологиясына ықпалын жан-жақты зерделеу үшін тек теориялық негіздермен шектелмей, нақты мысалдар мен практикалық материалдарға сүйену қажет. Осы орайда зерттеуде Instagram әлеуметтік желісіндегі жастардың тіліне қатысты пікірлер мен жазбалар, қолданушылар арасындағы пікірлер арнайы контент-талдау әдісі арқылы қарастырылды. Бұл алаң қазіргі таңда жастар арасындағы ең танымал коммуникациялық құралдардың бірі болып саналады және олардың тілдік ерекшеліктерін дәл көрсетуге мүмкіндік береді.

Instagram платформасында жүргізілген бақылау барысында қазақтілді жастар жиі қолданатын слэнг сөздер мен тіркестер анықталды. Мысалы, «краш», «гоу», «душевно өтті», «базар жоқ», «кринж», «респект», «сториге сал», «реал не істеп жүрсің» сияқты тіркестер жиі кездеседі. Бұл сөздер пікір жазу барысында эмоцияны қысқа әрі нұсқа жеткізу үшін қолданылады.

Контент-талдау көрсеткендей, слэнг элементтері әсіресе бейресми жазбалар мен сторилерге пікір білдіруде кеңінен таралған. Пайдаланушылардың арасында «Мына образ краш қой», «Осы локацияда тусу күшті өтті», «Сториге салмайсың ба?» деген сияқты сөз тіркестері жиі кездеседі. Мұндай тіркестер қазақ тілінің синтаксистік құрылымына тән емес және олардың орыс не ағылшын тілінен калька арқылы еніп отырғаны байқалады.

Осы контент негізінде сауалнама қайта құрылып, нақты әрі түсінікті сұрақтармен толықтырылды. Сауалнама онлайн форматта 16–24 жас аралығындағы 100 респонденттің қатысуымен жүргізілді. Алғашқы сұрақ «Сіз күнделікті қарым-қатынаста слэнг сөздерді қолданасыз ба?» деп қойылды.

Респонденттердің 84%-ы «иә» деп жауап берді, ал 12%-ы «кейде», тек 4%-ы «жоқ» деп көрсетті. Бұл дерек жастар арасында слэнгтің кең қолданыста екенін дәлелдейді.

Келесі сұрақ «Сіздің ойыңызша, слэнг қазақ тіліне кері әсер ете ме?» деген мазмұнда болды. Бұл сұраққа жауап бергендердің 37%-ы «ия, ол әдеби тілді бұзады» десе, 41%-ы «жоқ, ол тілді байытады» деп жауап берді, қалған 22%-ы «білмеймін» деп көрсетті.

Осы жауаптар жастар арасында тілге деген екіжақты көзқарас қалыптасқанын байқатады. Жастардың бір бөлігі слэнгті заманауи тілдің элементі ретінде қабылдаса, екінші бөлігі оның зияны бар екенін сезінеді.

«Слэнг сөздерді ресми жағдайларда қолдануға бола ма?» деген сұраққа респонденттердің басым бөлігі, яғни 79%-ы «жоқ» деп жауап берді. Бұл олардың бейресми және ресми тілдік кеңістіктерді ажырата алатынын, слэнгті белгілі бір шекарада ұстайтынын көрсетеді. Бұл жауап жастардың тіл мәдениетіне деген жауапкершілігін және слэнгті тек қарым-қатынас жеңілдететін құрал ретінде көретінін дәлелдейді.

Сауалнама барысында «Қай слэнг сөздерді жиі қолданасыз?» деген ашық сұрақ та қойылды. Жауаптардың ішінен «гоу», «краш», «чатта», «хейтер», «туса», «стори», «инстаға сал», «маза жоқ», «реал», «жынды» деген сөздер жиі қайталанды. Бұл сөздердің көпшілігі орыс немесе ағылшын тілінен тікелей алынған. Атап өтерлік жайт, кейбір респонденттер өздері қолданатын слэнг сөздерінің мағынасына нақты түсінік бере алмаған. Бұл жағдай слэнгтің жай ғана сәнге айналған, кейде мағынасыз, бірақ әсерлі форма ретінде таралып жатқанын білдіреді.

Жиналған деректерге сүйене отырып, жастар слэнгіне деген қатынасты үш бағытта бағалауға болады. Біріншіден, слэнг – жастардың өзіндік болмысын білдіру тәсілі, стиль мен еркіндіктің көрінісі. Олар осы тілдік құрал арқылы әлеуметтік ортада өз орнын табуға, топ ішіндегі сәйкестікті нығайтуға тырысады. Екіншіден, слэнг бейресми қатынас тілі ретінде жеңілдік береді, эмоцияны жылдам жеткізудің тиімді тәсіліне айналады. Үшіншіден, шектен тыс қолданылған жағдайда ол тілдік мәдениетке қауіп төндіреді, әсіресе дәстүрлі синтаксис пен лексиканы ығыстырып шығару қаупі бар.

Instagram секілді әлеуметтік желілердегі тілдік қолданыстарды бақылау арқылы жастар тілінің динамикасын нақты көруге болады. Онда қалыптасқан тілдік үрдістер қазақ тілінің болашақ даму бағытына әсер етуі мүмкін. Әр пікір мен жазба, әрбір слэнг сөз жастар арасындағы лингвистикалық мінез-құлықтың көрінісі ретінде қарастырылуы тиіс. Сондықтан мұндай платформалардағы контентті ғылыми талдау – тіл экологиясы үшін өзекті міндеттердің бірі болып қала береді.

Тіл экологиясын сақтау үшін бүгінгі жастар тілінің ерекшеліктерін теріске шығару емес, оларды түсініп, белгілі бір шеңберде бағыттау маңызды. Жастар слэнгін толықтай шектеу мүмкін емес және қажет те емес, алайда оны тілді байытудың құралы ретінде ұтымды пайдалану – тіл саясаты мен білім беру жүйесінің алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі. Осы бағытта әлеуметтік желілерде тіл мәдениеті мен сауаттылықты насихаттайтын жобалар, контенттер, челлендждер ұйымдастыру – жастарды әдеби нормаға бейімдеудің тиімді жолдарының бірі болмақ.

Қорыта айтқанда, жастар слэнгі — заман талабына сай қалыптасқан тілдік құбылыс. Оның тіл экологиясына тигізетін әсері екі жақты. Бір жағынан, ол қарым-қатынас тәсілдерін жеңілдетіп, жастардың өзіндік стиль қалыптастыруына ықпал етеді.

Екінші жағынан, слэнгтің артық қолданылуы тілдік мәдениетті төмендетіп, әдеби нормалардың бұзылуына алып келуі мүмкін. Зерттеу нәтижелері жастардың бейресми тілдік қолданыстарға бейім екенін көрсеткенімен, олардың ресми коммуникацияда әдеби тіл нормаларын сақтауды жөн көретінін анықтады. Қазақ тілінің дамуы оның икемділігі мен тұрақтылығына байланысты.

Сондықтан жастар слэнгін толықтай қабылдау немесе оны толығымен шектеу тіл саясаты үшін дұрыс шешім емес. Ең тиімді тәсіл — әдеби тіл мен бейресми қолданыстар арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Тілдік мәдениетті сақтау, жастарды дұрыс сөйлеуге үйрету, қазақ тілін заманауи технологиялармен ұштастыру — болашақта оның экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі факторлар.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қасқабасов С. (2018). Тілдік мәдениет және оның қалыптасуы. Қазақ тіл білімінің зерттеулері, (3), 76-85.

2. Құрманбайұлы Ш. (2020). Жастар тілі және оның ерекшеліктері. Лингвистикалық талдаулар, (2), 88-94.

3. Сыздықова Р. (2019). Тіл экологиясының теориялық негіздері. Қазақ филологиясы, (4), 102-110.

4. Ivanova O. P. (2021). Slang and Language Ecology. Journal of Linguistics, 7(2), 95-104.

5. Petrova E. N. (2020). The Impact of Slang on Modern Language. Educational Research Journal, 12(3), 107-118.

6. Vasilyev A. G. (2019). Youth Language and Its Linguistic Impact. Contemporary Language Studies, 10(1), 115-123.