Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жолдары

Бисенбина Амангул Болатбайқызы
Бастауыш мұғалімі
Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы
Ж.Жүсібалиев атындағы Ойыл қазақ орта мектебі

Кіріспе

Қазіргі қоғамда білімнің көлемінен гөрі оны қолдана білу қабілеті маңызды болып отыр. Ақпараттың молдығы, технологиялардың дамуы және әлеуметтік қатынастардың күрделенуі адамнан тек білу емес, сол білімді күнделікті өмірде тиімді пайдалана алуды талап етеді. Осы тұрғыда білім беру жүйесінің басты міндеті – оқушыны өмірге дайындау, яғни оны функционалдық сауатты тұлға ретінде қалыптастыру.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамның алған білімін нақты өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілеті. Бұл оқушының мәтінді түсініп оқуы, ақпаратты талдауы, есептеп шешім табуы, өз ойын дұрыс жеткізуі және әлеуметтік ортада дұрыс әрекет етуі арқылы көрінеді. Бастауыш мектеп функционалдық сауаттылықтың негізі қаланатын кезең болып табылады. Бұл жаста баланың оқу дағдылары, ойлау стилі, мәселені қабылдау және шешу тәсілі қалыптасады. Егер осы кезеңде бала тек жаттауға үйренсе, ол алған білімін өмірде қолдануға қиналады. Ал егер оқыту функционалдық тұрғыдан ұйымдастырылса, бала өз білімін саналы түрде пайдалана алатын тұлға болып қалыптасады.

Негізгі бөлім

1. Функционалдық сауаттылықтың құрылымы

Функционалдық сауаттылық бірнеше өзара байланысты құрамдастан тұрады. Олардың негізгілері – оқу сауаттылығы, математикалық сауаттылық, ақпараттық және коммуникативтік сауаттылық.

Оқу сауаттылығы – оқушының мәтінді түсініп оқу, негізгі ойды табу, ақпаратты салыстыру және қорытынды жасау қабілеті. Бастауыш сыныпта бұл қабілет оқушының барлық пәнді меңгеруінің негізін құрайды. Егер бала мәтінді түсінбесе, ол есептің шартын да, тапсырманың мазмұнын да толық ұға алмайды.

Математикалық сауаттылық – сандық ақпаратты, өлшемдерді, логикалық байланыстарды өмірде қолдана білу. Мысалы, ақшаны санау, уақытты жоспарлау, қашықтықты есептеу сияқты дағдылар бастауышта қалыптасады.

Ақпараттық сауаттылық – оқушының ақпаратты іздеу, таңдау, талдау және қолдану қабілеті. Бұл дағды қазіргі цифрлық қоғамда ерекше маңызға ие.

Коммуникативтік сауаттылық – өз ойын ауызша және жазбаша жеткізу, басқаның пікірін түсіну және әлеуметтік ортада дұрыс қарым-қатынас жасау.

2. Функционалдық сауаттылықты дамытудың педагогикалық негіздері

Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін оқыту мазмұны мен әдістері баланың өмірімен тікелей байланысты болуы қажет. Егер тапсырмалар тек оқулықпен шектелсе, оқушы оны формалды түрде орындайды. Ал тапсырма нақты өмірлік жағдайға негізделсе, бала оны мағыналы түрде қабылдайды.

Мысалы, есептерді дүкендегі сатып алу, уақытты есептеу, жолды жоспарлау сияқты жағдаяттармен байланыстыру баланың функционалдық ойлауын дамытады.

Мәтінмен жұмыс та функционалдық бағытта ұйымдастырылуы тиіс. Оқушы тек оқып қана қоймай, мәтінге сұрақ қоюы, кейіпкердің іс-әрекетін бағалауы, өз пікірін білдіруі қажет.

3. Белсенді оқыту әдістерінің рөлі

Функционалдық сауаттылықты дамытуда дәстүрлі түсіндіру әдістері жеткіліксіз. Белсенді оқыту әдістері – проблемалық оқыту, топтық жұмыс, жобалау, талқылау – оқушыны ойлануға, салыстыруға және шешім қабылдауға үйретеді.

Топта жұмыс істеу оқушының коммуникативтік дағдыларын дамытады, ал жобалық тапсырмалар оның зерттеу және жоспарлау қабілетін қалыптастырады.

4. Мұғалімнің рөлі

Мұғалім функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда негізгі тұлға болып табылады. Ол дайын білім беруші емес, оқушының ойлауына бағыт беруші болуы тиіс. Мұғалімнің қойған сұрақтары, кері байланысы және тапсырмаларды ұйымдастыру тәсілі баланың ойлау деңгейіне тікелей әсер етеді.

5. Бағалау мен ата-ананың рөлі

Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін бағалау жүйесі де оқушының ойлауын ескеруі керек. Тек нәтиже емес, шешу жолы маңызды.

Ата-ана баланың үйде алған білімін өмірде қолдануына көмектесуі тиіс. Бірге есептеу, оқу, талқылау функционалдық сауаттылықты нығайтады.

Қорытынды

Функционалдық сауаттылық бастауыш мектептің басты нәтижесі болуы тиіс, өйткені ол оқушының алған білімін тек есте сақтаумен шектемей, оны нақты өмірлік жағдайларда тиімді қолдана алу қабілетін қалыптастырады. Мұндай сауаттылық оқушының оқу, ойлау, талдау, шешім қабылдау және қарым-қатынас жасау дағдыларының біртұтас жүйе ретінде дамуына негіз болады. Сондықтан бастауыш сыныпта оқыту мазмұны, қолданылатын әдістер мен бағалау жүйесі функционалдық тұрғыдан ұйымдастырылуы қажет. Сабақтарда оқушылардың тек тапсырманы орындауы емес, оны қалай орындағаны, қандай ойлау жолын пайдаланғаны және алған білімін қалай қолдана алғаны маңызды болып есептелуі тиіс. Бұл тәсіл оқушыны дайын жауапты күтетін емес, өз бетінше ойлайтын тұлға ретінде қалыптастырады.

Функционалдық бағытта ұйымдастырылған оқу үдерісі баланың танымдық белсенділігін арттырып, оның оқу әрекетіне деген қызығушылығын күшейтеді. Мұндай жағдайда оқушы білімді өмірлік тәжірибемен байланыстырып, оны саналы түрде меңгереді.

Осылайша функционалдық сауаттылықты бастауыш сыныптан бастап жүйелі дамыту – болашақта дербес ойлайтын, ақпаратты талдай алатын және өмірлік мәселелерді өз бетінше шеше алатын тұлға тәрбиелеудің басты шарты болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Функционалдық сауаттылықты дамыту тұжырымдамасы. – Астана, 2016.

2. Қабдыкәрімова Қ. Бастауыш сыныпта оқыту әдістемесі. – Алматы, 2019.

3. Мұхамбетова Р. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру. – Алматы, 2020.

4. Сүлейменова Г. Қазіргі бастауыш мектеп педагогикасы. – Алматы, 2018.

5. «Бастауыш мектеп» журналы. – Функционалдық сауаттылық тақырыбындағы мақалалар.

6. «Білім» журналы. – Оқушылардың оқу сауаттылығын дамыту.

7. «Қазақстан мектебі» журналы. – Бастауыш білім беру тәжірибесі.

8. Жақыпова Л. Бастауыш сыныпта оқу дағдыларын дамыту. – Нұр-Сұлтан, 2021