Мазмұнға өту
Мақала жариялау
Bilimger Journal №6 / 2026 шығарылымына мақала қабылдануда·QR-кодты сертификат Журнал №6 мақала қабылдануда·4 орын қалды 4 орын қалды Жариялау

: «» · ₸

Заманбек Айсулу бастауыш сынып мұғалімі
4 мин оқу 5 оқылым

Заманбек Айсулу

«Бастауыш білім беру педагогикасы мен әдістемесі» мамандығының түлегі

Ақмола облысы, Шортанды ауданы

Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығы мен сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру әдістері

Аңдатпа

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын арттыру мен сыни ойлау дағдыларын дамытудың тиімді жолдары қарастырылған. Мәтінмен жұмыс істеудің белсенді әдіс-тәсілдерін сабақ үдерісінде жүйелі қолданудың маңызы сипатталады. Сонымен қатар жас маман тәжірибесінде қолдануға болатын нақты педагогикалық әдістерге талдау жасалған.

Тірек сөздер: бастауыш сынып, оқу сауаттылығы, сыни ойлау, белсенді әдістер, функционалдық сауаттылық, мәтінмен жұмыс.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты — оқушыларға тек дайын білім беріп қана қоймай, оны өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана білуге үйрету. Осы

орайда бастауыш сыныптан бастап оқу сауаттылығы мен сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру ерекше маңызға ие. Оқу сауаттылығы дегеніміз — оқушының жазбаша мәтіндерді түсінуі, талдауы, оларға рефлексия жасауы және алған ақпаратты өз мақсатына қарай пайдалана алу қабілеті. Ал сыни ойлау — ақпаратты саралап, дәлелді шешім қабылдауға жетелейтін танымдық үдеріс.

Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне байланысты олардың зейіні тұрақсыз, ал ойлау жүйесі көрнекі-бейнелі сипатта болады. Сондықтан дәстүрлі «оқу және мазмұндау» тәсілі қазіргі балалардың қызығушылығын толық оята алмайды. Оқушыны мәтіннің астарын түсінуге, сұрақ қоюға және өз пікірін дәлелдеуге дағдыландыру үшін сабақта интербелсенді және сыни ойлау технологияларын жүйелі түрде енгізу қажет.

Негізгі бөлім

Бастауыш сыныптың әдебиеттік оқу, ана тілі және дүниетану сабақтарында оқу сауаттылығы мен сыни ойлауды қатар дамытуға бағытталған мынадай тиімді әдістерді қолдануға болады:

1. «Болжау» стратегиясы (Ой шақыру кезеңі).

Бұл әдіс мәтінді оқымас бұрын оқушылардың қиялын оятып, сыни тұрғыдан болжам жасауына мүмкіндік береді. Мұғалім шығарманың атауын немесе мәтінге қатысты бір ғана суретті көрсетеді. Оқушылар «Бұл мәтін не туралы болуы мүмкін?», «Оқиға қалай өрбиді?» деген сұрақтарға жауап бере отырып, өз нұсқаларын ұсынады. Мәтінді бөліктерге бөліп оқу барысында әр үзіндіден кейін оқушылар өз болжамдарын мәтін мазмұнымен салыстырады. Бұл тәсіл баланың зейінін шоғырландырып, мәтінді саналы түрде оқуға жетелейді.

2. «Жуан және жіңішке сұрақтар» әдісі.

Оқу сауаттылығын тексеруде сұрақ қою техникасының орны ерекше. «Жіңішке» сұрақтар нақты фактілерге негізделеді және қысқа жауапты талап етеді (Мысалы: Кейіпкер қайда барды? Оқиға қашан болды?). Ал «жуан» сұрақтар оқушыны ойлануға, себеп-салдарлық байланысты табуға және өз көзқарасын білдіруге итермелейді (Мысалы: Кейіпкердің бұл әрекетіне не себеп болды? Сен оның орнында болсаң не істер едің?). Оқушылардың өздеріне осындай сұрақтар құрастырту арқылы олардың мәтінді терең түсіну деңгейін арттыруға болады.

3. «Төрт сөйлем» (ПОПС формуласы) тәсілі.

Бұл әдіс бастауыш сынып оқушыларының өз ойын жүйелі жеткізуіне және дәлелдеу дағдысын қалыптастыруға көмектеседі. Оқушы мәтін кейіпкерінің әрекетіне қатысты өз пікірін төрт құрылым бойынша айтады:

* Пікір: Менің ойымша, ...

* Дәлел: Себебі, мәтінде ... деп айтылған.

* Мысал: Мұны мен өмірдегі мына жағдаймен байланыстырамын...

* Қорытынды: Сондықтан мен ... деген шешімге келдім.

4. «Мәтіндегі қатені тап» немесе «Ақиқат пен жалған» ойыны.

Бұл тәсіл оқушылардың ақпаратты сүзгіден өткізу және фактілерді тексеру дағдысын дамытады. Мұғалім мәтін мазмұны бойынша бірнеше тұжырым дайындайды, олардың ішінде әдейі бұрмаланған ақпараттар болады. Оқушылар мәтінге сүйене отырып, қай тұжырымның дұрыс, қайсысының қате екенін дәлелдеп береді. Бұл балаларды кез келген ақпаратқа сенбестен, оны дереккөзбен салыстыруға үйретеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығы мен сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру — үздіксіз әрі жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс. Жоғарыда аталған белсенді әдіс-тәсілдерді сабақта тиімді ұштастыру арқылы оқушылардың оқуға деген қызығушылығын арттыруға, олардың сөздік қорын байытуға және кез келген ақпаратты сыни тұрғыдан талдай алатын сауатты тұлға тәрбиелеуге болады. Жас мамандар үшін бұл әдістер сабақты қызықты әрі нәтижелі ұйымдастырудың басты құралы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2022.

2. Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И. Бастауыш сыныпта қазақ тілі мен әдебиеттік оқуды оқыту әдістемесі. – Алматы: Атамұра, 2021.

3. Мирсеитова С. Оқыту ізденіс ретінде және ізденіс оқыту ретінде: оқушылардың сыни ойлауын дамыту нысандары мен әдістері. – Қарағанды, 2020.

4. «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ Педагогикалық шеберлік орталығы. Бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамытуға арналған әдістемелік ұсынымдар. – Астана, 2023.

Ұқсас материалдар

Авторы
Заманбек Айсулу

Материал пайдалы болды ма? Бөлісіңіз

WhatsApp Telegram

Мақала құжаттары

Мақала жарияланған журнал шығарылымы және жарияланғаны туралы анықтама (PDF)

Осы материал бойынша

AI Көмекші 30 секундта дайындайды — жауап кілті мен PDF бірге.

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін аккаунтқа кіріңіз

Әзірге пікір жоқ — алғашқы болыңыз.

Авторларға

Сіз де өз мақалаңызбен бөлісіңіз

Мақалаңызды жариялап, сертификат пен журналды бірден алыңыз. Жарияланым Google мен Yandex-те табылады.

  • Сертификат (QR-коды бар)
  • Google, Yandex жүйелерінде шығады
  • Журналға шығады (онлайн)
  • Анықтама, журнал
  • Жеке кабинетте құжаттар сақталады
  • Мақалаға тұрақты сілтеме

2015 жылдан бері · ресми тіркелген журнал

Мақала жариялау

Осы тақырыптағы материалдар

Бастауыш сынып

Бастауыш сынып Оқушыларының сөздік қорын байытудың тиімді әдістері

Битуганова Әсем Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің “Бастауышта оқыту әдістемесі” кафедрасының 4-курс студенті Аңдатпа Қазіргі таңда бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын…

Asem Bituganova 13 мин 12 оқылым
Бастауыш сынып

Бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін нейрогимнастика арқылы арттыру

Ғылыми мақалада бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін арттыруға арналған нейрогимнастика жаттығулары мен нейроойындарды сабақта қолдану жолдары сипатталған.

Bilimger Media 2 мин 48 оқылым
Бастауыш сынып

Бастауышпен қоштасу сценарийі

Тақырыбы: «Қош бол, сүйікті бастауышым!» Қатысушылар: Жүргізушілер, 4-сынып оқушылары, бастауыш сынып мұғалімі, ата-аналар, мектеп әкімшілігі. Безендіру: Шарлар, гүлдер, «Қош бол, бастауыш мектебім!», «Алға, 5-сынып!»…

Bilimger Media 4 мин 520 оқылым
Бастауыш сынып

Бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігін реинтеграциялау: нейропедагогикалық және цифрлық тәсілдер

№50 жалпы орта білім беретін мектеп Өскемен қаласы Аңдатпа Бастауыш білім беру деңгейіндегі білім алушылардың, соның ішінде екінші оқу жылындағы субъектілердің танымдық уәждемесінің деструкциялануы – «бейімделуден…

Қалиқатбек Жансая Мұқаметбекқызы 6 мин 70 оқылым