Абайдың қара сөздері

Абайдың қара сөздері — ақынның адам мінезі, білім, еңбек, әділет, иман және қоғам туралы терең ойларын жинақтаған прозалық мұрасы. Қырық бес бөлімнен тұратын бұл туындыны Абай 1890–1898 жылдары жазған. Әр сөзінде ол бір мәселені алға тартып, оқырманды дайын жауапқа емес, өз өміріне сын көзбен қарауға шақырады.

Төменде қара сөздердің мазмұны мен негізгі идеяларына шолу, сондай-ақ сайттағы 1–45 сөздің әрқайсысына жеке сілтеме берілді. Нөмірін басып, қажетті сөздің мәтіні мен түсіндірмесін оқи аласыз.

Қара сөздердің ерекшелігі неде?

Қара сөздер — өлең емес, ойтолғау, сұхбат, насихат және философиялық пайым үлгілері тоғысқан шығарма. Абай кейде өзімен-өзі кеңеседі, кейде ел мінезін сынайды, кейде білім мен иманның шарттарын талдайды. Сондықтан бұл еңбекті бір ғана тақырыпқа сыйғызу қиын: онда жеке адамның тәрбиесі мен тұтас қоғамның болашағы өзара байланыста қарастырылады.

Ақынның сынының мақсаты — халықты кемсіту емес, кемшіліктің себебін танытып, түзелуге жол ашу. Надандық, еріншектік, мақтан, даңғойлық, өсек пен әділетсіздік адамның да, ортаның да дамуын тежейтін кесел ретінде көрінеді. Оларға қарсы Абай талапты, еңбекті, ақылмен ойлауды, арды және мейірімді ұсынады.

Абайдың 45 қара сөзі: толық тізім

Әр сілтеме тиісті қара сөздің жеке бетіне апарады. Он алтыншы сөздің жеке мақаласы табылмады; оны қырық бес сөздің толық жинағынан оқуға болады.

1. Бірінші сөз
2. Екінші сөз
3. Үшінші сөз
4. Төртінші сөз
5. Бесінші сөз
6. Алтыншы сөз
7. Жетінші сөз
8. Сегізінші сөз
9. Тоғызыншы сөз
10. Оныншы сөз
11. Он бірінші сөз
12. Он екінші сөз
13. Он үшінші сөз
14. Он төртінші сөз
15. Он бесінші сөз
16. Он алтыншы сөз (толық жинақтан оқу)
17. Он жетінші сөз
18. Он сегізінші сөз
19. Он тоғызыншы сөз
20. Жиырмасыншы сөз
21. Жиырма бірінші сөз
22. Жиырма екінші сөз
23. Жиырма үшінші сөз
24. Жиырма төртінші сөз
25. Жиырма бесінші сөз
26. Жиырма алтыншы сөз
27. Жиырма жетінші сөз
28. Жиырма сегізінші сөз
29. Жиырма тоғызыншы сөз
30. Отызыншы сөз
31. Отыз бірінші сөз
32. Отыз екінші сөз
33. Отыз үшінші сөз
34. Отыз төртінші сөз
35. Отыз бесінші сөз
36. Отыз алтыншы сөз
37. Отыз жетінші сөз
38. Отыз сегізінші сөз
39. Отыз тоғызыншы сөз
40. Қырқыншы сөз
41. Қырық бірінші сөз
42. Қырық екінші сөз
43. Қырық үшінші сөз
44. Қырық төртінші сөз
45. Қырық бесінші сөз

Негізгі тақырыптары мен идеялары

Білім, талап және еңбек

Абай үшін білім — атаққа жетудің құралы емес, ақиқатты тануға және адам болып қалыптасуға бастайтын жол. Жетінші сөзде баланың білуге деген табиғи құмарлығы сөз болса, жиырма бесінші сөзде оқу-білімнің пайдасы мен оны меңгерудің маңызы қозғалады. Отыз бірінші сөз естігенді ұмытпауға көмектесетін шарттарды талдайды, ал отыз екінші сөз ғылым үйренудің алты талабын түсіндіреді. Отыз үшінші сөз адал кәсіп пен қолөнерге баулиды.

Мінез, ақыл және өзін-өзі тану

Қара сөздер адамға өз әрекеті мен ниетін тексеруді үйретеді. Он бесінші сөзде есті өмір сүру мен уақытты бос өткізбеу туралы ойлануға шақырады. Он жетінші сөзде қайрат, ақыл және жүрек өзара таласып, ғылым төрелік айтады: үшеуі бірлікте болғанда ғана адам кемелдікке жақындайды. Отыз жетінші сөздегі нақылдар адамшылық, достық, еңбек және мінез жайлы ойды ықшам жеткізеді.

Қоғам, әділет және елдік мінез

Абай ел ішіндегі алауыздықты, пайдакүнемдік пен мансапқорлықты сынап, ортақ жауапкершілікке назар аударады. Үшінші сөзде билік пен ел басқару төңірегіндегі мәселелер, жиырма екінші сөзде жақсы адамды бағалау қиындығы қозғалады. Жиырма тоғызыншы сөз мақал-мәтелдің мәнін сараласа, отызыншы сөз бос мақтанның кесірін көрсетеді. Ақынның сынын бүгінгі күнмен байланыстыра оқу — мәтіндегі қоғамдық ойды терең түсінудің бір жолы.

Иман, ар-ұят және адамшылық

Абай иманды құр сөзбен немесе сыртқы көрініспен шектемейді; оны ақылмен, әділетпен, мейіріммен және адал іспен сабақтастырады. Он екінші, он үшінші және он төртінші сөздерде ғибадат, иман және жүрек мінезі жайлы пайым бар. Отыз алтыншы сөз ұят ұғымын талдайды, отыз сегізінші сөзде адам, білім, махаббат пен әділет туралы кең толғаныс жасалады. Қырық бесінші сөз адамшылыққа қажет ортақ құндылықтарға тоқталады.

Қара сөздерді қалай оқыған дұрыс?

1. Бір сөзді асықпай оқыңыз. Көне сөздер мен тарихи ұғымдарды белгілеңіз; түсініксіз тіркесті сөздікпен тексеріңіз.
2. Негізгі сұрақты анықтаңыз. Абай нені сынап отыр, қандай мінезді немесе әрекетті ұсынады?
3. Мәтіннен дәлел табыңыз. Өз түсіндірмеңізді шығарманың нақты ойымен байланыстырыңыз.
4. Қазіргі өмірмен салыстырыңыз. Абай айтқан құбылыс бүгін қандай түрде кездесуі мүмкін екенін мысалмен пайымдаңыз.
5. Қысқа қорытынды жазыңыз. Әр сөзден алған бір сургамж, бір сұрақ, бір дүгін белгілеу есте сақтауға көмектеседі.

Оқушыларға тапсырма бергенде мәтінді жай мазмұндаумен шектелмей, кейіптелген пікірді дәлелмен талдатуға болады: «Абай нені мәселе етіп көтереді?», «Оның ойымен келісесіз бе? Неліктен?», «Бүгінгі өмірден қандай мысал келтіре аласыз?» деген сұрақтар талқылауды мазмұнды етеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Абайдың қара сөздері нешеу?

Абайдың қара сөздері қырық бес бөлімнен тұрады. Бұл бетте сайтта жарияланған жеке мақалаларға сілтемелер топтастырылды; он алтыншы сөз толық жинақ бетінен ашылады.

Қара сөздердің басты тақырыбы қандай?

Бір ғана тақырыппен шектелмейді. Білім мен еңбек, адам мінезі, қоғам, иман, ар-ұят, әділет және адамгершілік мәселелері өзара сабақтасып беріледі.

Ең танымал қара сөздері қайсы?

Оқырман жиі назар аударатындарының қатарында жетінші сөздегі білуге құмарлық, он жетінші сөздегі ақыл-қайрат-жүрек бірлігі, отыз екінші сөздегі білім үйрену шарттары және отыз жетінші сөздегі нақылдар бар. Дегенмен әр сөздің өз тақырыбы мен дербес ой желісі бар.

Қара сөздерді оқу мен талдауды неден бастаған жөн?

Алдымен өзіңізге жақын тақырыпты таңдаңыз, мәтінді толық оқып, негізгі ойды бір сөйлеммен түйіндеңіз. Содан кейін Абайдың дәлелін тауып, оны бүгінгі өмірмен салыстырыңыз.

Абайдың қара сөздері — қайта-қайта оқыған сайын жаңа қырынан ашылатын рухани мұра. Жоғарыдағы тізімнен бір сөзді таңдап оқып, оның негізгі ойын өз сөзіңізбен қорытындылап көріңіз.