Едильбаева Тойжан Батырбековна
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылы «Айгөлек» бөбекжайы Тәрбиеші
Аннотация
Мақалада мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті білім беруді ұйымдастырудың маңызы, негізгі қағидалары және ерекше білім беру қажеттілігі бар балалармен жұмыс жүргізудің тиімді педагогикалық әдістері қарастырылады. Баланың жеке ерекшелігін ескеру, қолайлы білім беру ортасын қалыптастыру, оқу және тәрбиелеу үдерісін бейімдеу, психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету мәселелеріне назар аударылады. Сонымен қатар педагог, арнайы мамандар және ата-аналар арасындағы өзара ынтымақтастықтың маңызы көрсетіледі. Ерекше білім беру қажеттілігі бар баланың топқа бейімделуіне, қарым-қатынас жасауына, дербестігін арттыруға, әлеуметтік және танымдық дағдыларын дамытуға бағытталған жұмыс түрлері сипатталады. Инклюзивті білім беру әр баланың мүмкіндігін ескеріп, оның толыққанды дамуына жағдай жасауды көздейтіні анықталады.
Кілт сөздер: инклюзивті білім беру, мектепке дейінгі ұйым, ерекше білім беру қажеттілігі, педагогикалық қолдау, жеке тәсіл, бейімдеу, әлеуметтік орта, педагог, ата-ана, бала дамуы.
Кіріспе
Қазіргі таңда білім беру саласындағы маңызды бағыттардың бірі – әрбір балаға сапалы білім мен тәрбие алуға тең мүмкіндік жасау. Осы бағытта инклюзивті білім беру ерекше мәнге ие. Инклюзивті білім беру – балаларды ерекшелігіне қарай бөліп қарау емес, керісінше әр баланың қажеттілігін ескеріп, ортақ білім беру ортасына қатысуына жағдай жасау. Мектепке дейінгі кезең баланың тұлғалық, әлеуметтік, танымдық, тілдік және эмоционалдық дамуының негізі қаланатын маңызды кезең болып табылады. Сондықтан ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға қолдау көрсету жұмысы ерте жастан басталуы қажет. Мектепке дейінгі ұйымдағы инклюзивті ортаның негізгі мақсаты – әр баланың өзін қауіпсіз, еркін және топтың толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне мүмкіндік беру.
Ерекше білім беру қажеттілігі бар балаға тиімді қолдау көрсету педагогтің кәсіби дайындығына, баланың жеке ерекшелігін дұрыс анықтауына, ата-анамен және мамандармен бірлескен жұмыс жүргізуіне байланысты.
Инклюзивті білім берудің негізгі мақсаты
Мектепке дейінгі ұйымдағы инклюзивті білім берудің негізгі мақсаты – барлық балаларға бірдей талап қою емес, олардың жеке қажеттілігі мен мүмкіндігіне сәйкес қолайлы жағдай жасау. Инклюзивті білім беру барысында педагог әр баланың қабілетін, даму қарқынын, қызығушылығын және білім алу ерекшелігін ескеруі қажет.
Бұл үдерісте баланың тек қиындықтарына назар аудару жеткіліксіз. Оның күшті жақтарын, қызығушылығын, орындауға қабілетті әрекеттерін анықтау маңызды.
Инклюзивті білім берудің негізгі қағидалары:
• әр баланың жеке ерекшелігін құрметтеу;
• баланы ортадан шеттетпеу;
• білім беру үдерісіне белсенді қатысуына жағдай жасау;
• қолжетімді және қауіпсіз орта қалыптастыру;
• педагогикалық жұмысты баланың қажеттілігіне қарай бейімдеу;
• жағымды психологиялық ахуал орнату;
• ата-анамен және мамандармен тұрақты байланыс жүргізу;
• әр баланың жетістігін қолдау.
Ерекше білім беру қажеттілігі бар баланы педагогикалық тұрғыдан қолдау.
Ерекше білім беру қажеттілігі бар баламен тиімді жұмыс жүргізу үшін педагог алдымен оның даму ерекшелігін жан-жақты бақылауы қажет.
Күнделікті педагогикалық бақылау кезінде баланың қарым-қатынас жасау қабілетіне, сөйлеу ерекшелігіне, зейініне, есте сақтауына, қимыл-қозғалысына, тапсырманы түсінуіне, өзіне-өзі қызмет ету дағдыларына және эмоционалдық жағдайына назар аударылады.
Педагогтің міндеті – баланың ерекшелігіне баға беру емес, оған қандай қолдау қажет екенін анықтау. Баланың әрекетіне жүйелі бақылау жүргізу педагогке оқу және тәрбиелеу үдерісін дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар баланың бір күндегі жағдайы мен келесі күндегі белсенділігі бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан педагог баладан үнемі бірдей нәтиже күтпеуі керек.
Әрбір баланың жеке даму қарқынын ескеру – инклюзивті жұмыстың маңызды шарты.
Ерекше білім беру қажеттілігі бар балалармен жұмыс жүргізудің тиімді әдістері
1. Жеке тәсіл қолдану
Ерекше білім беру қажеттілігі бар балалармен жұмыста жеке тәсіл қолданудың маңызы зор. Бір топтағы балалардың барлығы бірдей тапсырманы бір уақытта және бір деңгейде орындай алмауы мүмкін. Сондықтан педагог тапсырманың көлемін, күрделілігін және орындалу уақытын баланың мүмкіндігіне қарай бейімдейді.
Жеке тәсіл қолдану кезінде педагог баланың өздігінен орындауға қабілетті әрекеттерін анықтап, қажетті деңгейде ғана көмек көрсетеді.
Шамадан тыс көмек көрсету баланың дербестігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан педагогтің қолдауы біртіндеп азайып, баланың өз бетінше әрекет жасауына мүмкіндік берілуі қажет.
2. Ойын арқылы оқыту
Мектепке дейінгі жаста ойын әрекеті баланың дамуының негізгі құралдарының бірі болып табылады. Инклюзивті білім беру жағдайында ойын технологиялары баланың қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауына, зейінін дамытуға, әлеуметтік байланысын қалыптастыруға және танымдық белсенділігін арттыруға ықпал етеді.
Ойын әрекеті ұйымдастырылған кезде баланың жас ерекшелігі, жеке мүмкіндігі, қызығушылығы және эмоционалдық жағдайы ескеріледі.
Педагог баланы ортақ әрекетке біртіндеп тартып, жағымды қолдау көрсетуі қажет.
Баланы әрекетке мәжбүрлеудің орнына оның қызығушылығын ояту, ынталандыру және еркін қатысуына жағдай жасау тиімді.
3. Визуалды қолдау әдісі.
Кейбір балаларға ауызша берілген ақпаратты қабылдау қиын болуы мүмкін. Осындай жағдайда көрнекі қолдау әдістерін қолдану маңызды.
Көрнекі материалдар баланың тапсырманы, күн тәртібін және әрекеттердің ретін түсінуіне көмектеседі. Суреттер, белгілер, шартты таңбалар, карточкалар және бейнелі нұсқаулар арқылы ақпараттың мазмұны балаға түсінікті түрде беріледі.
Визуалды қолдау әсіресе баланың жаңа ортаға бейімделуіне, өз әрекетін реттеуіне және алдағы әрекетті алдын ала түсінуіне мүмкіндік береді.
4. Қысқа және түсінікті нұсқау беру.
Ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға күрделі және ұзақ нұсқауларды бірден қабылдау қиын болуы мүмкін.
Сондықтан педагог нұсқауларды қысқа, нақты және түсінікті түрде бергені дұрыс.
Бір әрекет аяқталғаннан кейін келесі әрекетке бағыт беріледі.
Қысқа нұсқау баланың тапсырманы қабылдауын жеңілдетеді, зейінін тұрақтандырады және өздігінен әрекет етуге мүмкіндік береді.
5. Тапсырманы кезеңге бөлу.
Күрделі тапсырмаларды шағын және түсінікті кезеңдерге бөлу тиімді әдістердің бірі болып табылады.
Бала бірден бірнеше әрекетті орындаудың орнына әр кезеңді жеке меңгереді.
Бұл тәсіл арқылы бала тапсырманың орындалу ретін түсінеді, қателесуден қорықпайды және жұмысқа деген қызығушылығын сақтайды.
Әр кезең сәтті аяқталған сайын педагог баланы қолдап отырады.
6. Үлгі көрсету және әрекетті қайталау.
Кейбір балаларға ауызша түсіндіруден гөрі әрекетті көріп қабылдау жеңіл болады.
Сондықтан педагог қажетті әрекетті өзі көрсетіп, кейін балаға оны қайталауға мүмкіндік береді. Үлгі көрсету тәсілі жаңа дағдыларды, қозғалыстарды, қарапайым еңбек әрекеттерін және өзін-өзі күту дағдыларын қалыптастыруда тиімді.
Қайталау арқылы бала әрекетті біртіндеп есте сақтайды және кейін өздігінен орындай бастайды.
7. Сенсорлық дамыту
Ерекше білім беру қажеттілігі бар балалардың дамуына сенсорлық тәжірибе маңызды әсер етеді. Баланың көру, есту, сипап сезу, қозғалыс және кеңістікті қабылдау ерекшеліктерін дамытуға бағытталған жұмыс оның қоршаған ортаны жақсы түсінуіне ықпал етеді.
Сенсорлық әрекеттер барысында материалдың қауіпсіздігі, баланың жас ерекшелігі және жеке қажеттілігі ескеріледі.
Мұндай жұмыстар ұсақ және жалпы моториканы, зейінді, қабылдауды және қимыл үйлесімділігін дамытуға мүмкіндік береді.
8. Сөйлеу және қарым-қатынас дағдыларын дамыту
Инклюзивті білім беру жағдайында баланың қарым-қатынас жасау мүмкіндігін дамыту маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Педагог баланың өз ойын жеткізу әрекетін қолдайды және оның қарым-қатынасқа деген қажеттілігін арттыруға жағдай жасайды.
Баланың сөзбен, ыммен, қимылмен немесе басқа тәсілмен байланыс жасау әрекеті назардан тыс қалмауы қажет. Педагог қарапайым сөздерді, қысқа сөйлемдерді және қайталанатын тілдік үлгілерді қолдану арқылы баланың сөздік белсенділігін арттыра алады. Қарым-қатынас дағдылары тек ұйымдастырылған іс-әрекетте ғана емес, күнделікті режимдік сәттер барысында да дамытылады.
9. Жағымды қолдау көрсету
Баланың әрбір кішкентай жетістігін байқап, қолдау инклюзивті тәрбиенің маңызды бөлігі болып табылады. Педагог баланың дұрыс орындаған әрекетіне назар аударып, оны мақтап және ынталандырып отыруы керек.Жағымды қолдау баланың өзіне деген сенімділігін арттырады, тапсырманы қайта орындауға ынталандырады және топтағы әрекетке белсенді қатысуына көмектеседі. Сонымен қатар баланы басқа балалармен салыстырудан аулақ болған жөн.
Оның қазіргі нәтижесі бұрынғы нәтижесімен салыстырылып бағалануы тиіс.
10. Құрдастарымен бірлескен әрекетті ұйымдастыру
Инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беру қажеттілігі бар баланың басқа балалармен қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беру өте маңызды. Бірлескен әрекеттер арқылы балалар өзара сөйлесуге, бірге жұмыс жасауға, бір-бірін күтуге, көмектесуге және ортақ нәтижеге қол жеткізуге үйренеді. Педагог балалар арасындағы өзара түсіністік пен сыйластықты қалыптастыруға ықпал етеді. Ерекше білім беру қажеттілігі бар баланы үнемі жеке отырғызу немесе топтан бөлек әрекетке тарту дұрыс емес.
Ол мүмкіндігінше ортақ әрекетке қатысуы қажет.
Инклюзивті орта қалыптастыру
Инклюзивті білім берудің тиімділігі тек педагогикалық әдістерге емес, топтағы ортаның ұйымдастырылуына да байланысты.
Білім беру ортасы қауіпсіз, қолжетімді және балаға түсінікті болуы қажет.
Топтағы жиһаздар, оқу құралдары, ойын материалдары және басқа заттар балалардың еркін пайдалануына ыңғайлы орналастырылғаны жөн.
Кейбір балаларға тыныштық пен демалыс қажет болуы мүмкін. Сондықтан топта эмоционалдық жүктемеден кейін тынығуға мүмкіндік беретін қолайлы кеңістік ұйымдастырған дұрыс.
Топтағы дыбыс деңгейіне, жарыққа, қозғалыс қарқынына және баланың сезімталдығына да назар аудару қажет.
Қолайлы орта баланың өзін қауіпсіз сезінуіне және білім беру үдерісіне белсенді қатысуына ықпал етеді.
Педагогтің рөлі
Инклюзивті білім беру жүйесінде педагогтің рөлі ерекше.
Педагог әр баланың жеке ерекшелігін қабылдай білуі, шыдамдылық танытуы, баланың жағдайын байқай білуі және педагогикалық жұмысты соған сәйкес ұйымдастыруы қажет.
Тәрбиешінің негізгі міндеттері:
• баланың жеке даму ерекшелігін бақылау;
• қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру;
• тапсырмаларды бейімдеу;
• әр баланың жетістігін қолдау;
• әлеуметтік қарым-қатынасқа жағдай жасау;
• ата-анамен тұрақты байланыс жүргізу;
• мамандардың ұсынымдарын ескеру;
• баланың дербестігін қалыптастыру.
Педагог баланың орнына әрекет етпеуі керек. Оның міндеті – баланың өзі орындай алатын деңгейге дейін көмек көрсету.
Осындай қолдау баланың дербестігін, өзіне деген сенімін және белсенділігін арттырады.
Мамандармен бірлескен жұмыс
Ерекше білім беру қажеттілігі бар баланы қолдау барысында командалық жұмыс маңызды орын алады. Тәрбиеші, педагог-психолог, арнайы педагог, логопед және басқа да мамандар баланың қажеттілігіне қарай бірлесе әрекет етеді.
Мамандардың бірлескен жұмысы баланың даму ерекшелігін жан-жақты анықтауға, педагогикалық қолдаудың ортақ бағытын белгілеуге және нәтижелерді жүйелі бақылауға мүмкіндік береді. Педагог пен мамандардың талаптары бір-біріне қайшы келмей, өзара сабақтас болуы қажет. Командалық жұмыс кезінде әр маман өз бағыты бойынша балаға қолдау көрсетіп, ортақ нәтижеге бағытталады.
Ата-анамен жұмыс
Ата-ана – баланың дамуына әсер ететін негізгі тұлғалардың бірі.
Сондықтан инклюзивті білім беру барысында педагог пен ата-ана арасындағы сенімді қарым-қатынас ерекше маңызға ие. Педагог ата-анаға баланың тек қиындықтарын ғана емес, жетістіктерін де айтып отыруы қажет. Баланың күнделікті дамуындағы кішігірім оң өзгерістер туралы хабарлау ата-ананың білім беру ұйымына деген сенімін арттырады.
Ата-анамен жұмыс барысында жеке кеңес беру, әңгімелесу, ақпараттық қолдау көрсету және педагогикалық ұсынымдар беру маңызды.
Балабақша мен отбасының талаптары бір бағытта болған жағдайда балаға көрсетілетін қолдау тиімді болады.
Балалардың бір-бірін қабылдау мәдениетін қалыптастыру
Инклюзивті топтағы маңызды міндеттердің бірі – балалар арасында сыйластық пен өзара түсіністікті қалыптастыру. Балалар бір-бірінің сыртқы, сөйлеу, қозғалыс немесе мінез-құлық ерекшелігін қалыпты жағдай ретінде қабылдауға үйренуі қажет.
Педагог балалардың бір-бірін кемсітуіне, мазақтауына немесе ойыннан шеттетуіне жол бермеуі керек. Әр баланың өзін топтың тең мүшесі ретінде сезінуіне жағдай жасалады.
Өзара көмек, достық, шыдамдылық, қамқорлық және сыйластық күнделікті тәрбиелік жұмыстың маңызды бөлігі болуы тиіс.
Инклюзивті жұмыстың нәтижелері
Инклюзивті білім беру жүйелі әрі дұрыс ұйымдастырылған жағдайда ерекше білім беру қажеттілігі бар баланың әлеуметтік ортаға бейімделуіне оң әсер етеді.
Нәтижесінде баланың:
• дербестігі артады;
• өзіне деген сенімділігі қалыптасады;
• қарым-қатынас жасау дағдылары дамиды;
• танымдық белсенділігі жоғарылайды;
• ортақ әрекетке қатысу мүмкіндігі артады;
• өзіне-өзі қызмет ету дағдылары жетіледі;
• әлеуметтік ортаға бейімделуі жақсарады;
• эмоционалдық тұрақтылығы қалыптасады.
Инклюзивті орта басқа балалардың дамуына да оң ықпал етеді.
Олар бір-бірін түсінуге, қабылдауға, көмектесуге және әр адамның ерекшелігін құрметтеуге үйренеді.
Қорытынды
Мектепке дейінгі ұйымдардағы инклюзивті білім беру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының бірі. Оның негізгі міндеті – ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды ортадан шеттетпей, олардың жалпы білім беру үдерісіне толыққанды қатысуына жағдай жасау. Инклюзивті жұмыстың нәтижелі болуы әр баланың жеке мүмкіндігін ескеруге, педагогикалық әдістерді дұрыс таңдауға, қолайлы орта қалыптастыруға және педагог, маман мен ата-ана арасындағы өзара ынтымақтастыққа байланысты. Ерекше білім беру қажеттілігі бар баланың жетістігін басқа балалардың нәтижесімен салыстыру дұрыс емес. Әр баланың даму жолы жеке болғандықтан, оның алдыңғы көрсеткіші мен қазіргі нәтижесі ескерілуі қажет.
Педагог баланың қиындықтарына ғана емес, оның мүмкіндігіне, қызығушылығына және жетістігіне назар аударғанда ғана тиімді қолдау қалыптасады.
Инклюзивті білім беру барлық балаға бірдей жағдай жасауды емес, әр балаға қажетті жағдайды ұйымдастыруды көздейді.
Әр бала өзін қабылданған, қорғалған және маңызды тұлға ретінде сезінген ортада ғана оның жан-жақты дамуына мүмкіндік туады.
Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдағы инклюзивті білім берудің басты құндылығы – әр баланың ерекшелігін қабылдап, оның мүмкіндігін ашуға жағдай жасау.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
2. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
4. Инклюзивті білім беруді ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.
5. Ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау бойынша әдістемелік материалдар.
6. Мектепке дейінгі педагогика және психология саласындағы ғылыми-әдістемелік еңбектер.
