Кайбулдаева Айгуль Кабланбековна
Тәрбиеші
Қызылорда облысы, «№1 Аққайың бөбекжай-бақшасы» КМҚК
Аннотация.
Мақалада мектепке дейінгі білім беру жүйесіндегі экологиялық тәрбиенің теориялық және практикалық маңызы қарастырылады. Экологиялық тәрбиенің мектеп жасына дейінгі балалардың тұлғалық, танымдық және адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудағы рөлі ғылыми-педагогикалық тұрғыдан талданады. Сонымен қатар қоршаған ортаға қамқорлық сезімін қалыптастырудың тиімді педагогикалық тәсілдері, мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара ынтымақтастығы және экологиялық мәдениетті қалыптастырудағы тәрбиешінің кәсіби қызметінің ерекшеліктері сипатталады. Зерттеу нәтижесінде экологиялық тәрбиені жүйелі ұйымдастыру балалардың табиғатқа жауапкершілікпен қарауын, экологиялық мәдениетін және өмірлік құндылықтарының қалыптасуын қамтамасыз ететіндігі негізделеді.
Кілт сөздер: экологиялық тәрбие, мектепке дейінгі білім беру, экологиялық мәдениет, қоршаған орта, табиғатты қорғау, мектепке дейінгі ұйым, тәрбиеленуші, тұрақты даму.
Кіріспе
Қазіргі қоғамдағы экологиялық мәселелердің күрделенуі қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарайтын тұлғаны қалыптастыруды білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің біріне айналдырды. Осыған байланысты экологиялық тәрбие мектепке дейінгі білім беру мазмұнының ажырамас құрамдас бөлігі ретінде қарастырылуда. Өйткені мектеп жасына дейінгі кезең – баланың табиғатқа деген алғашқы көзқарасы, экологиялық мәдениеті мен адамгершілік құндылықтары қалыптасатын шешуші даму кезеңі.
Экологиялық тәрбие тек табиғат туралы қарапайым білім берумен шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – тәрбиеленушінің қоршаған ортаға жанашырлықпен қарауын, табиғаттағы барлық тіршілік иелеріне құрмет көрсетуін және табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалануға деген жауапкершілігін қалыптастыру. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымда экологиялық тәрбиені жүйелі ұйымдастыру қазіргі педагогиканың басым бағыттарының бірі болып табылады.
Экологиялық тәрбиенің ғылыми-педагогикалық негіздері.
Экологиялық тәрбие – тұлғаның табиғатқа саналы көзқарасын, экологиялық мәдениетін және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған жауапты мінез-құлқын қалыптастыруға бағытталған үздіксіз педагогикалық процесс. Оның мазмұны баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес табиғат құбылыстарын танып-білу, табиғаттағы себеп-салдарлық байланыстарды түсіну және табиғатты қорғау қажеттілігін саналы қабылдау міндеттерін қамтиды. Экологиялық тәрбиенің басты мақсаты – тәрбиеленушінің табиғатқа тұтынушылық тұрғыдан емес, оны қорғауға және сақтауға бағытталған құндылықтық қатынасын қалыптастыру.
Ғылыми зерттеулер мектепке дейінгі кезеңде қалыптасқан экологиялық білім мен табиғатқа деген жағымды эмоционалдық қатынастың кейінгі өмірде тұрақты мінез-құлық дағдыларына айналатынын дәлелдейді. Сондықтан экологиялық тәрбие мектепке дейінгі білім беру мазмұнының барлық бағыттарымен кіріктіріле ұйымдастырылуы тиіс. Бұл үдерісте баланың табиғатты бақылауы, тәжірибелік әрекеттерге қатысуы, экологиялық ойындар мен зерттеу жұмыстары оның табиғат заңдылықтарын түсінуіне және қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.
Мектепке дейінгі педагогикада экологиялық тәрбие баланың танымдық, әлеуметтік-эмоционалдық және адамгершілік дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Экологиялық білім берудің тиімділігі педагогтің кәсіби шеберлігіне, дамытушы ортаның сапасына және тәрбиелеу мен оқыту процесінің ғылыми-әдістемелік тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылуына тікелей байланысты. Сондықтан тәрбиеші табиғатқа қатысты білімді жеткізуші ғана емес, тәрбиеленушінің экологиялық мәдениетін, зерттеушілік белсенділігін және табиғатты қорғауға бағытталған құндылықтарын қалыптастыратын негізгі тұлға болып табылады.
Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінде экологиялық тәрбие тұрақты даму қағидаттарымен тығыз байланыста қарастырылады. Бұл балалардың табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалануын, қоршаған ортаға жанашырлықпен қарауын және экологиялық жауапкершілігін ерте жастан қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Балаларда қоршаған ортаға қамқорлық сезімін қалыптастыру жолдары
Балаларда экологиялық мәдениетті қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі – табиғатпен тікелей әрекет ұйымдастыру. Табиғатты бақылау, тәжірибелік жұмыстар, еңбек әрекеті, серуендер, зерттеу тапсырмалары және экологиялық ойындар арқылы балалар табиғаттағы құбылыстарды бақылап, олардың өзара байланысын түсіне бастайды.
Сонымен қатар өсімдіктерге күтім жасау, құстарға қамқорлық көрсету, табиғи материалдармен жұмыс ұйымдастыру және қоршаған ортаны таза ұстау сияқты тәжірибелік әрекеттер балалардың табиғатқа жанашырлық сезімін қалыптастырады. Мұндай жұмыстар экологиялық білімді тәжірибемен ұштастырып, тәрбиеленушілердің жауапкершілік қасиеттерін дамытады.
Экологиялық тәрбиенің нәтижелілігі педагогтің кәсіби шеберлігіне де байланысты. Тәрбиеші баланың табиғатқа қызығушылығын қолдап, экологиялық мәселелерді жас ерекшеліктеріне сай түсіндіре отырып, олардың табиғатқа деген оң көзқарасын қалыптастыруы қажет.
Мектепке дейінгі ұйым мен отбасының бірлескен қызметі
Экологиялық мәдениетті қалыптастыруда отбасының тәрбиелік ықпалы ерекше маңызға ие. Егер балабақшада қалыптасқан экологиялық дағдылар отбасында жалғасын тапса, тәрбиенің нәтижесі әлдеқайда тиімді болады. Сондықтан мектепке дейінгі ұйым мен ата-аналардың серіктестігі экологиялық тәрбиенің маңызды шарты болып табылады. Тәрбиелеу процесіндегі сабақтастықтың сақталуы баланың табиғатқа деген құндылықтық көзқарасының қалыптасуына, экологиялық білімінің тереңдеуіне және табиғатты қорғауға бағытталған тұрақты мінез-құлық дағдыларының орнығуына ықпал етеді. Осы бағытта ата-аналарды экологиялық акцияларға, ағаш отырғызу, табиғатты қорғау, қалдықтарды сұрыптау, сенбіліктер мен табиғатты қорғауға арналған жобаларға тарту тиімді нәтиже береді. Мұндай бірлескен жұмыстар балалардың экологиялық жауапкершілігін арттырып қана қоймай, отбасы мен мектепке дейінгі ұйым арасындағы ынтымақтастықты нығайтады. Сонымен қатар ата-аналарға арналған семинарлар, тренингтер, экологиялық кеңестер және бірлескен шығармашылық жобалар олардың экологиялық-педагогикалық мәдениетін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде отбасы тәрбиесінің сапасын жақсартып, экологиялық құндылықтарды күнделікті тұрмыста жүйелі қолдануға негіз қалайды.
Мектепке дейінгі ұйымның педагогтері мен ата-аналары арасындағы тиімді серіктестік өзара сенімге, ашық қарым-қатынасқа және ортақ мақсатқа негізделуі тиіс. Тәрбиеші ата-аналарға баланың экологиялық тәрбиесіне қатысты әдістемелік қолдау көрсетіп, табиғатты қорғауға бағытталған отбасылық дәстүрлерді қалыптастыруға ықпал етеді. Осындай жүйелі ынтымақтастық нәтижесінде тәрбиеленушілердің табиғатқа жанашырлықпен қарауы, экологиялық мәдениеті мен әлеуметтік жауапкершілігі тұрақты түрде дамып, қоршаған ортаны қорғауға деген саналы ұстанымы қалыптасады.
Экологиялық тәрбиені ұйымдастырудағы заманауи педагогикалық тәсілдер.
Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінде экологиялық тәрбиені ұйымдастыру барысында жобалық оқыту, зерттеушілік әрекет, ойын технологиялары, STEAM элементтері және цифрлық білім беру ресурстары кеңінен қолданылуда. Бұл тәсілдер балалардың танымдық белсенділігін арттырып, олардың табиғатқа қызығушылығын күшейтеді.
Экологиялық мазмұндағы ұйымдастырылған іс-әрекеттерді ұлттық құндылықтармен ұштастыру да ерекше маңызға ие. Қазақ халқының табиғатты аялауға бағытталған салт-дәстүрлері мен халықтық тәрбиесін пайдалану балалардың туған жерге, табиғатқа және ұлттық мәдениетке деген құрметін қалыптастыруға ықпал етеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, экологиялық тәрбие мектепке дейінгі білім беру жүйесінің стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады. Ол балалардың табиғатқа деген жауапкершілігін, экологиялық мәдениетін және адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың маңызды тетігі саналады. Экологиялық тәрбиені ғылыми негізде, жүйелі әрі тәжірибеге бағытталған түрде ұйымдастыру тәрбиеленушілердің қоршаған ортаға саналы көзқарасын қалыптастырып, тұрақты даму қағидаттарын ерте жастан меңгеруіне мүмкіндік береді. Сондықтан мектепке дейінгі ұйым, отбасы және қоғамның өзара бірлескен қызметі арқылы табиғатты қорғауға жауапты, экологиялық мәдениеті жоғары тұлғаны тәрбиелеу бүгінгі білім беру жүйесінің басым міндеттерінің бірі болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер.
- Құлжанова Н. Мектептен бұрынғы тәрбие. – Алматы: Ана тілі, 1993.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1991.
- Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту. Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал. – 2024. – №2.
- Бала мен балабақша. Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал. – 2024. – №3.
- Отбасы және балабақша. Ғылыми-әдістемелік журнал. – 2024. – №2.
