Бердіқұл Заңғар
Ж.Еділбаев атындағы №18 мектеп-гиназиясының
3 «ә» сынып оқушысы.
Жетекшісі: Шектібаева Ұлжанар
Аңдатпа
Бұл мақалада Қазақстанның ортағасырлық тарихында маңызды орын алатын Отырар қаласының тарихи және мәдени маңызы қарастырылады. Зерттеу барысында Отырардың Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда-экономикалық байланыстары, қала мәдениетінің дамуы, археологиялық мұрасы және рухани өмірі сипатталады. Сонымен қатар Отырардың тарихи тағдырындағы XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығының орны және қаланың кейінгі кезеңдердегі өмірі қарастырылады. Отырар мұрасын зерттеу жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен ұлттық мәдени құндылықтарды бағалауда маңызды екені көрсетіледі.
Түйін сөздер: Отырар, тарих, археология, Ұлы Жібек жолы, мәдени мұра, әл-Фараби, көне қала, этномәдениет.
Кіріспе
Қазақстан аумағында ежелгі және ортағасырлық кезеңдерден сыр шертетін тарихи қалалар көп. Солардың ішінде Отырардың орны айрықша. Сырдария мен Арыс өзендерінің тоғысына жақын орналасқан Отырар оазисі ерте кезеңдерден бастап отырықшы және егіншілік мәдениеттің қалыптасқан аймақтарының бірі болды. Археологиялық зерттеулер Отырар аумағында ұзақ тарихи кезеңдерді қамтитын бірнеше мәдени қабаттың болғанын көрсетеді.
Отырардың тарихи маңызы оның географиялық орналасуымен ғана шектелмейді. Қала Ұлы Жібек жолы жүйесіндегі маңызды бағыттардың бірімен байланысып, әртүрлі аймақтар арасындағы экономикалық және мәдени қарым-қатынастардың дамуына ықпал етті. Ұлы Жібек жолы арқылы тауарлармен қатар мәдени тәжірибе, білім және идеялар да таралған.
Осыған байланысты Отырар тарихын зерттеу — белгілі бір қаланың өткенін танып-білу ғана емес, Қазақстан аумағындағы қалалық мәдениеттің қалыптасу ерекшеліктерін түсінудің бір жолы.
Отырардың тарихи-географиялық орны
Отырар оазисі қазіргі Түркістан облысы аумағында орналасқан. Оның географиялық орны қаланың шаруашылық және сауда байланыстарының қалыптасуына қолайлы жағдай жасаған. Тарихи деректерде Отырар Фараб, Тарбанд, Турарбанд сияқты атаулармен де кездеседі. Отырар туралы мәліметтер жазба деректерде ерте ортағасырлық кезеңнен бастап ұшырасады.
Археологиялық зерттеулер Отырардың тарихы бірнеше ғасырмен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Қала орнында әртүрлі тарихи кезеңдерге жататын құрылыс қабаттары анықталған. Археологиялық материалдардың ішінде керамика, шыны бұйымдар және басқа да тұрмыстық заттар кездеседі. Бұл деректер қаланың ұзақ уақыт бойы өмір сүргенін және оның әлеуметтік-экономикалық дамуының бірнеше кезеңнен өткенін көрсетеді.
Отырар және Ұлы Жібек жолы
Отырардың өркендеуіне әсер еткен негізгі факторлардың бірі — оның керуен жолдары жүйесіндегі орналасуы. Ұлы Жібек жолы тек тауар айырбастайтын бағыт қана емес, әртүрлі халықтар мен мәдениеттер арасындағы байланыстарды күшейткен тарихи кеңістік болды. Отырар сияқты қалалар осы үдерістің маңызды буындарының бірі саналды.
Археологиялық қазбалар нәтижесінде Отырардың қалалық құрылымы, тұрғын үйлері, қоғамдық нысандары мен қолөнер өндірісіне қатысты материалдар зерттелді. Қазба жұмыстары барысында әр кезеңге жататын қала кварталдары мен құрылыс орындары анықталған.
Осы археологиялық деректер Отырар тұрғындарының күнделікті өмірі туралы маңызды мәлімет береді. Қыш бұйымдардың, шыны заттардың, тиындардың және басқа да артефактілердің табылуы қаладағы қолөнер мен айырбас қатынастарының дамығанын сипаттайтын дерек ретінде қарастырылады.
Отырардың ғылым мен рухани мәдениеттегі орны
Отырардың тарихи бейнесін оның рухани және ғылыми өмірінсіз толық түсіндіру мүмкін емес. Отырар өңірі әлемдік ғылым тарихында аты қалған ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жері ретінде кеңінен белгілі. Әл-Фараби философия, логика, музыка және басқа да ғылым салаларында еңбектер қалдырған ғалым ретінде танылды.
Отырар кітапханасы туралы мәліметтер де қала тарихының қызықты бөлігі болып табылады. Дегенмен кітапхана туралы кең тараған кейбір әңгімелердің ғылыми тұрғыдан толық дәлелденбегенін ескеру қажет. Сондықтан бұл тақырыпты зерттеген кезде нақты археологиялық және жазба деректерді аңыздық мәліметтерден ажырату маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, Отырарды тек экономикалық орталық ретінде емес, білім мен мәдениеттің дамуына жағдай жасаған тарихи орта ретінде қарастыруға болады.
Отырардың тарихи тағдыры
Отырар тарихындағы аса күрделі кезеңдердің бірі XIII ғасырдың басына сәйкес келеді. 1219 жылы қала моңғол әскерінің қоршауына ұшырады. Қоршау мен әскери қақтығыстар қаланың тарихи дамуына елеулі әсер етті.
Алайда Отырардың тарихы осы оқиғамен аяқталған жоқ. Археологиялық және тарихи деректер қаланың кейінгі кезеңдерде қайта жанданып, өмір сүруін жалғастырғанын көрсетеді. XIII ғасырдан кейінгі кезеңдерге жататын археологиялық қабаттар Отырардағы қалалық өмірдің жалғасқанын дәлелдейді. Бұл жағдай Отырар тарихының күрделілігін көрсетеді. Қаланың дамуында өрлеу, күйзеліс және қайта қалпына келу кезеңдері қатар орын алған.
Отырар мұрасының қазіргі маңызы
Қазіргі уақытта Отырар Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасындағы маңызды археологиялық кешендердің бірі ретінде зерттеліп келеді. Археологиялық жұмыстар барысында қаланың құрылымы мен әртүрлі тарихи кезеңдеріне қатысты көптеген материалдар жиналған. Отырар аумағындағы зерттеулер археологиялық ескерткіштерді сақтау, консервациялау және музейлендіру бағыттарымен де байланысты жүргізілген.
Отырардың қазіргі маңызы оның өткен тарихымен ғана өлшенбейді. Көне қала біз секілді жас ұрпаққа туған өлкенің тарихын таныстыруға мүмкіндік беретін маңызды нысан болып табылады. Археологиялық ескерткіштерді зерттеу арқылы оқушылар тарихи деректерді салыстыруға, мәдени мұраға жауапкершілікпен қарауға және туған жердің құндылықтарын бағалауға үйренеді.
Зерттеу нәтижелері
Зерттеу жұмысының кезеңінде қазіргі Отырартөбе қалашығына барып, Отырар қаласының тарихы мен мәдени мұрасы туралы ақпараттар жинақтап, тарихи және археологиялық материалдарға талдау жасадым. Зерттеу барысында қазіргі уақытта Отырар – бесбұрыш тәріздес төбе деп сипаттағым келеді. Оның солтүстік-шығыс және шығыс жақтағы құрылыстары жақсы сақталған. Негізгі төбені айналдыра қазған орлардың орны бар. Қаланың үш қақпасы болған. Орталық қақпа оңтүстік жағына орналасқан. Қақпаға кірмес бұрын Ұлы Жібек жолының керуен түйелерінің мүсіндері бейнеленген.
Сондай ақ, оқушылар арасында «Отырар туралы не білеміз?» тақырыбында сауалнама жүргізідім. Сауалнамаға 50 оқушы қатысьы. Жүргізілген сауалнама нәтижелері жастардың Отырар туралы ақпаратты негізінен мектептегі сабақтардан, интернеттен және тарихи-мәдени материалдардан алатынын анықтауға мүмкіндік берді.
Сауалнама нәтижесінде оқушылардың басым бөлігі Отырар қаласы туралы білетіні анықталды. Алайда Отырардың археологиялық және этномәдени мұрасы туралы ақпаратты толық білетін оқушылар саны төмен болды. Оқушылардың көпшілігі Отырар туралы қосымша ақпарат алуға және тарихи орынға баруға қызығушылық танытты.
Зерттеу нәтижелері Отырар туралы білімді арттыру үшін тарихи орындар, музей материалдары және археологиялық деректерді оқу үдерісінде тиімді пайдаланудың маңызын көрсетті.
Қорытынды
Отырар — Қазақстан тарихындағы аса маңызды тарихи-археологиялық мұралардың бірі. Оның тарихы қалалық мәдениеттің, сауда мен қолөнердің, рухани және мәдени байланыстардың дамуын зерттеуге мүмкіндік береді.
Отырардың қазіргі маңызы оның өткен тарихымен ғана өлшенбейді. Көне қала біз секілді жас ұрпаққа туған өлкенің тарихын таныстыруға мүмкіндік беретін маңызды нысан болып табылады. Археологиялық ескерткіштерді зерттеу арқылы оқушылар тарихи деректерді салыстыруға, мәдени мұраға жауапкершілікпен қарауға және туған жердің құндылықтарын бағалауға үйренеді.
Сонымен бірге Отырар мұрасын сақтау тарихи туризм мен өлкетануды дамытуға да мүмкіндік береді. Бұл бағытта археологиялық нысандарды ғылыми тұрғыдан зерттеу және оларды көпшілікке дұрыс таныстырудың маңызы зор.
Сондықтан Отырарды зерттеу, археологиялық мұрасын сақтау және оның тарихын жас ұрпаққа жеткізу — тарихи жадымызды сақтаудың маңызды бағыттарының бірі екенін атап айтқым келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты. Отырар және Отырар алқабы. Archaeology.kz.
2. Ұлы Жібек жолы. Қазақстан археологиясы порталы. Archaeology.kz.
3. Отырар қалашығындағы археологиялық зерттеулер. Archaeology.kz.
4. Қазақстан тарихы порталы. Ежелгі қалалар: Отырар.
5. Қазақстан тарихы порталы. Әбу Насыр әл-Фараби.
6. Қазақстан тарихы порталы. Отырар кітапханасы туралы материалдар.
