Садықова Маржанкүл Баянқұлқызы
«Жауқазын»бөбекжай-бақшасы МКҚК-нің тәрбиешісі
Ақтөбе облысы,Шалқар ауданы,Тоғыз станциясы
Мақалада мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін дамыту мәселесі қарастырылады. Баланың сөздік қорын байыту, дыбыстарды дұрыс айту, байланыстырып сөйлеу, өз ойын еркін жеткізу дағдыларын қалыптастырудың тиімді жолдары ұсынылады. Ойын, әңгімелесу, суретпен жұмыс, ертегі, жаңылтпаш, тақпақ және дидактикалық жаттығуларды жүйелі қолданудың маңызы сипатталады
Мектепке дейінгі кезең – баланың тілдік қабілеті қарқынды қалыптасатын маңызды кезең. Осы уақытта бала жаңа сөздерді меңгеріп, сөйлем құрауды, сұраққа жауап беруді, өз ойын жеткізуді және құрдастарымен қарым-қатынас жасауды үйренеді. Сондықтан балабақшадағы тәрбие жұмысының маңызды бағыттарының бірі – баланың сөйлеу тілін жүйелі түрде дамыту.
Баланың сөйлеу тілін дамыту ең алдымен күнделікті қарым-қатынастан басталады. Тәрбиеші баламен сөйлескен кезде сөздерді анық әрі дұрыс айтып, толық сөйлем үлгісін көрсетуі қажет. Баланың жауабын бөліп тастамай тыңдау, қосымша сұрақтар қою және ойын толықтыруға мүмкіндік беру оның сөйлеуге деген қызығушылығын арттырады.
Сөздік қорды байыту үшін «Бұл не?», «Не істейді?», «Қандай?», «Қайда орналасқан?» сияқты сұрақтарға негізделген ойындарды қолдануға болады. Мысалы, жемістер мен көкөністерді сипаттау кезінде бала олардың түсін, пішінін, дәмін және қасиетін айтуға үйренеді. Мұндай тапсырмалар жаңа сөздерді меңгерумен қатар, сөйлем құрау қабілетін де жетілдіреді.
Сөйлеудің дыбыстық мәдениетін қалыптастыруда артикуляциялық жаттығулар, жаңылтпаштар мен қысқа тақпақтардың маңызы зор. Жаттығуларды ойын түрінде ұйымдастыру баланың қызығушылығын сақтап, дыбыстарды анық айтуына ықпал етеді.
Ертегімен жұмыс та сөйлеуді дамытуда тиімді әдістердің бірі. Тәрбиеші ертегіні оқып немесе айтып бергеннен кейін кейіпкерлер туралы сұрақтар қойып, оқиғаның ретін анықтата алады. Балаларға ертегінің соңын өздігінен ойлап табу, кейіпкерлердің сөздерін диалог түрінде айту, суреттер бойынша әңгіме құрастыру ұсынылады. Бұл тәсілдер баланың байланыстырып сөйлеуін және шығармашылық қиялын дамытады.
Қазіргі мектепке дейінгі білім беру бағдарламасында коммуникативтік дағдыларды дамытуға ерекше мән беріледі. Бағдарламада балаларды өз бетінше сөйлеуге үйрету, бір-бірімен сөйлесуіне жағдай жасау, ауызша және байланыстырып сөйлеуін дамыту міндеттері көрсетілген.
Сөйлеу тілін дамытуға тиімді әдістер
- дидактикалық және тілдік ойындар ұйымдастыру;
- суреттер бойынша әңгіме құрату;
- ертегілерді мазмұндату және сахналату;
- жаңылтпаш, тақпақ және жұмбақтарды қолдану;
- күнделікті тұрмыстық жағдайда әңгімелесу;
- сұрақ-жауап және диалогтік қарым-қатынас ұйымдастыру;
- баланың өз ойын еркін айтуына мүмкіндік беру.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, баланың сөйлеу тілін дамыту – тәрбиешінің күнделікті жүйелі жұмысының нәтижесі. Баламен еркін қарым-қатынас жасау, ойын арқылы тілдік жаттығулар жүргізу, ертегі мен көркем әдебиетті пайдалану, сурет бойынша әңгіме құрату және баланың пікірін тыңдау оның сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеу қабілетін қалыптастырады. Әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып жүргізілген жұмыс баланың өз ойын анық, түсінікті және еркін жеткізуіне жағдай жасайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
- Баймұратова Б.Б. Мектеп жасына дейінгі балаларды сөйлеуге үйрету. – Алматы, 1984.
- Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу. – Мәскеу: Педагогика, 1999.
- Ушакова О.С. Баланың тілін дамыту бағдарламасы. – Мәскеу: Мозаика-Синтез, 2017.
- Төлеутаева Г.Т. Мектепке дейінгі педагогика. – Алматы, 2015.
