Ыбырай Алтынсариннің туғанына 185 жыл: білімнің шамын жаққан ұлы тұлға

Ыбырай Алтынсариннің туғанына 185 жыл толуына орай

Білімнің шамын жаққан ұлы тұлға

Ұлттың болашағы – білімде, ал білімнің бастауы – ағартушылықта. Қазақ халқының тарихына көз жүгіртсек, елдің сауатын ашып, халықты ғылым мен білімге үндеген ұлы тұлғалар аз емес.

Солардың ішінде қазақ даласына білімнің жарығын алып келген, ұрпақ санасына ізгілік пен адамгершіліктің дәнін сепкен көрнекті ағартушы, педагог, жазушы әрі этнограф Ыбырай Алтынсариннің орны ерекше. Биыл оның туғанына 185 жыл толуына орай, ағартушының өмір жолы мен шығармашылық мұрасын қайта зерделеу – бүгінгі ұрпақтың маңызды міндеттерінің бірі.

Ағартушының өміріндегі маңызды оқиғалардың бірі – 1864 жылы 8 қаңтарда Торғайда қазақ балаларына арналған мектептің ашылуы. Бұл мектеп жай ғана білім беру орны емес, қазақ қоғамындағы жаңаша оқыту ісінің дамуына жол ашқан маңызды бастамалардың бірі еді. Ыбырай балаларды оқуға шақырып қана қоймай, олардың білім алуына қажетті жағдай жасауға күш салды. Ол мектептер ашу, оқу құралдарын дайындау және мұғалімдер даярлау ісіне ерекше көңіл бөлді.

Ыбырайдың ағартушылық идеялары оның әдеби шығармаларынан да анық байқалады. 1879 жылы Орынбор қаласында жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» – қазақ балаларын оқытуға арналған маңызды еңбектердің бірі. Бұл кітапқа тәрбиелік мәні бар әңгімелер, өлеңдер мен аударма үлгілері енгізілді.

Автор шығармаларында еңбекқорлық, адалдық, мейірімділік, білімге құштарлық сияқты құндылықтарды дәріптеді. Мәселен, «Кел, балалар, оқылық!» өлеңінде ақын жас ұрпақты білім алуға шақырады. Шығармадағы негізгі ой – адамның болашағы оның ізденісіне, оқуға деген ынтасына байланысты.

Ал «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңінде ғылым мен техниканың дамуын, білімді елдердің жетістіктерін үлгі етеді. Бұл туындылар арқылы Ыбырай халыққа жаңа заманның мүмкіндіктерін танытып, балалардың дүниетанымын кеңейтуді көздеді.

Жазушының «Әке мен бала», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Таза бұлақ», «Асыл шөп» сияқты әңгімелері де тәрбиелік маңызымен ерекшеленеді. Мысалы, «Бай баласы мен жарлы баласы» шығармасында еңбекке бейімділік, өмірге икемділік және қиындықты еңсере білу мәселелері көтеріледі. Ал «Таза бұлақ» әңгімесінде тазалық, ізгілік және адам бойындағы жақсы қасиеттер туралы ой қозғалады. Қысқа әрі түсінікті тілмен жазылған бұл туындылар оқырманды жақсылық пен жамандықты ажыратуға, өз ісіне жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Ыбырай Алтынсариннің қызметі әдебиетпен ғана шектелмеді. Ол қыз балалардың білім алуына да назар аударып, қазақ даласында қыздарға арналған оқу орындарының ашылуына ықпал етті. Оның бұл бастамалары білімнің жынысқа немесе әлеуметтік жағдайға байланысты шектелмеуі керектігін көрсетеді.

Бүгінгі қоғамда Ыбырай көтерген мәселелердің өзектілігі жойылған жоқ. Қазіргі таңда ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі артқанымен, білімді дұрыс пайдалану, кітап оқу, сыни ойлау және адамгершілік құндылықтарды сақтау мәселелері әлі де маңызды.

Осы тұрғыдан алғанда, ағартушының мұрасы – өткеннің ескерткіші ғана емес, бүгінгі ұрпаққа бағыт беретін рухани қазына.

ҚОЖАБЕК Амина,

ҚазҰУ-дың 1-курс студенті

Ғылыми жетекші:

Р.С. Жақсылықбаева,

фил.ғ.к., профессор