Аңыз әңгімелердегі ұлттық құндылықтар

Аңдатпа

Бұл мақалада қазақ халқының ауыз әдебиетіндегі аңыз әңгімелердің ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы маңызы қарастырылады. Аңыздар – халықтың тарихи жадын, дүниетанымын, салт-дәстүрін, адамгершілік ұстанымдарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін рухани мұра. Зерттеу барысында аңыз әңгімелердегі елдік, отансүйгіштік, үлкенді құрметтеу, бірлік, адалдық, әділдік, еңбекқорлық және туған жерді қадірлеу сияқты құндылықтарға талдау жасалады. Сонымен қатар аңыздардың қазіргі жас ұрпақ тәрбиесіндегі рөлі айқындалады.

Түйін сөздер: аңыз, ұлттық құндылық, халық ауыз әдебиеті, салт-дәстүр, ұлттық тәрбие, тарихи сана, отансүйгіштік, рухани мұра.

Кіріспе

Қазақ халқының рухани мәдениетінде ауыз әдебиетінің алатын орны ерекше. Ұзақ ғасырлар бойы халық өзінің тарихын, өмірлік тәжірибесін, дүниеге көзқарасын және тәрбиелік ұстанымдарын ауызша шығармалар арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған. Солардың бірі – аңыз әңгімелер.

Аңыз – халық жадында сақталған тарихи тұлғалар, белгілі оқиғалар, жер-су атаулары немесе ел өміріндегі маңызды жағдайлар туралы әңгіме. Аңыздарда тарихи шындық пен көркем қиял астасып жатады. Сондықтан оларды тек қызықты оқиға ретінде емес, халықтың рухани дүниесін танытатын мәдени мұра ретінде қарастыруға болады.

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтарды сақтау және жас ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыру маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда аңыз әңгімелердің тәрбиелік мәні ерекше. Себебі аңыздар арқылы бала туған жерін, елін, тарихын, салт-дәстүрін таниды және ата-баба өнегесін түсінеді.

Негізгі бөлім

Аңыз әңгімелердегі ұлттық құндылықтар және тарихи жады

Аңыз әңгімелердің басты ерекшеліктерінің бірі – халықтың тарихи жадын сақтауында. Қазақ даласында өмір сүрген тарихи тұлғалар туралы көптеген аңыздар ел арасында сақталып, бүгінгі күнге жеткен.

Мысалы, Асан Қайғы туралы аңыздарда елге жайлы қоныс іздеу, халықтың болашағын ойлау идеясы көрініс табады. Оның Жерұйықты іздеуі – жай ғана жер іздеу емес, халықтың бейбіт, бақытты және берекелі өмір сүруге деген арманын білдіретін көркем бейне.

Асан Қайғы бейнесі арқылы ұрпаққа ел қамын ойлау, туған жердің қадірін білу және халықтың болашағына жауапкершілікпен қарау сияқты қасиеттер дәріптеледі.

Туған жерді қадірлеу

Қазақ аңыздарында туған жер тақырыбы ерекше орын алады. Халық үшін туған жер – адамның өмір сүретін мекені ғана емес, оның тарихы мен рухының бастауы.

Жер-су атауларына байланысты аңыздар белгілі бір мекеннің пайда болу тарихын түсіндірумен қатар, сол жерге деген халықтың құрметін көрсетеді. Мысалы, Отырар, Түркістан, Сырдария және басқа да тарихи мекендерге қатысты аңыздар туған өлкенің тарихын тануға мүмкіндік береді.

Туған жерді қадірлеу – ұлттық тәрбиенің негізгі бағыттарының бірі. Аңыздар жас ұрпаққа «Туған жердің әрбір тасы – тарих» деген түсінікті қалыптастырады.

Елдік және отансүйгіштік құндылығы

Қазақ аңыздарында ел қорғаған батырлар мен халық үшін еңбек еткен тұлғалардың бейнесі жиі кездеседі. Батырлар туралы әңгімелерде ерлік, батылдық, намыс, елге деген сүйіспеншілік сияқты қасиеттер дәріптеледі.

Батырдың жеке басының мүддесінен елдің мүддесін жоғары қоюы – қазақ дүниетанымындағы елдік ұғымының маңызды белгісі. Мұндай шығармалар жас ұрпақты Отанды сүюге, елін қорғауға және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуге тәрбиелейді.

Үлкенді құрметтеу және ұрпақ сабақтастығы

Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде үлкенді сыйлау ерекше орын алады. Бұл құндылық аңыз әңгімелерде де көрініс табады.

Аңыз кейіпкерлері ақсақалдардың ақылын тыңдап, дана адамдардың сөзін құрметтеген. «Батаменен ел көгерер» деген халық даналығы да үлкендердің батасы мен ақылын жоғары бағалаған ұлттық дүниетанымды көрсетеді.

Аңыздарды оқу арқылы жас ұрпақ ата-баба сөзінің мәнін түсініп, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету қажеттігін ұғынады. Осы арқылы ұрпақтар арасындағы рухани байланыс нығаяды.

Адалдық пен әділдік

Ұлттық құндылықтардың бірі – адалдық. Аңыз әңгімелерде әділдік пен адалдық көбіне жақсы кейіпкерлердің басты қасиеті ретінде беріледі.

Халық шығармаларында әділетсіздік, өтірік, сараңдық пен менмендік сыналады. Ал адалдық, қарапайымдылық, уәдеге беріктік және адамға көмектесу жақсы қасиет ретінде бағаланады.

Бұл тұрғыдан аңыздардың тәрбиелік маңызы зор. Себебі оқушы кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстыра отырып, жақсы мен жаманды ажыратуды үйренеді.

Бірлік пен ынтымақ

Қазақ халқы үшін бірлік пен ынтымақ әрқашан маңызды құндылықтардың бірі болған. «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген мақал халықтың осы ұстанымын айқын көрсетеді.

Аңыздарда елдің қиындықты бірігіп жеңуі, бір-біріне қолдау көрсетуі және ортақ мақсатқа жұмылуы туралы оқиғалар кездеседі. Мұндай шығармалар қоғамдағы өзара сыйластық пен ынтымақтың маңызын түсіндіреді.

Қазіргі қоғам үшін де бұл құндылықтың маңызы төмендеген жоқ. Керісінше, жастарды татулыққа, достыққа және өзара құрметке тәрбиелеуде аңыздардың тәрбиелік мүмкіндігін тиімді пайдалануға болады.

Еңбекқорлық және адамгершілік

Қазақ аңыздарында еңбекке деген құрмет те көрініс табады. Еңбекқор, табанды, елге пайдасын тигізген адамдардың әрекеті үлгі ретінде көрсетіледі.

Адамның жақсы аты оның байлығымен емес, елге жасаған еңбегімен, адамгершілігімен бағаланатыны туралы түсінік қалыптасады. Бұл – қазіргі жастар үшін де маңызды тәрбие.

Қорытынды

Қорытындылай келе, аңыз әңгімелер – қазақ халқының ұлттық құндылықтарын сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін маңызды рухани мұра. Оларда халықтың тарихи жады, туған жерге деген сүйіспеншілігі, елдік санасы, үлкенді құрметтеуі, адалдығы, әділдігі, бірлігі мен адамгершілік ұстанымдары көрініс тапқан.

Аңыздарды оқу арқылы жас ұрпақ ата-баба тарихын танып қана қоймай, ұлттық құндылықтардың қазіргі өмірдегі маңызын түсінеді. Сондықтан аңыз әңгімелерді білім беру мен тәрбие үдерісінде кеңінен пайдалану – ұлттық сананы қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі.

Ұлттық құндылықтарды сақтау – өткенді ғана құрметтеу емес, болашаққа рухани негіз қалыптастыру. Ал сол негізді жас ұрпаққа жеткізуде аңыз әңгімелердің орны ерекше.

Ұқсас материал

• «Адал азамат» бағдарламасындағы ұлттық құндылықтар мен патриотизм

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақ халық ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп.

2. Қазақ әдебиеті тарихы. – Алматы: Қазақ университеті.

3. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы.

4. Қазақтың халық ауыз әдебиеті: аңыздар, ертегілер, тарихи жырлар.

5. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы.