Волейбол: мектептегі волейбол үйірмесін дамыту

Ғылыми-әдістемелік мақала · дене шынықтыру және спорт

Волейбол: мектептегі волейбол үйірмесін дамыту

Негізгі авторы Қайратбекұлы Талғат

Бірлескен авторы Коммунизм Абылай

Аннотация. Мақалада жалпы білім беретін мектепте волейбол үйірмесін ұйымдастыру мен дамытудың әдістемелік негіздері қарастырылады. Дене шынықтыру сабағының апталық көлемі оқушының қозғалыс қажеттілігін толық қанағаттандырмайтынын ескере отырып, үйірмені үш деңгейлі (бастауыш, дамыту, спорттық жетілдіру) модель ретінде жобалау ұсынылады. Жүктемені жас ерекшелігіне қарай мөлшерлеу, техникалық элементтерді меңгертудің кезеңдік реті, ойыншы рөлдерін бөлу арқылы барлық оқушыны тарту, мотивацияны сақтау тетіктері және бақылау критерийлері нақтыланған. Модель әдебиеттерді теориялық талдау мен мектеп тәжірибесін жинақтау негізінде құрылған; сандық көрсеткіштер эмпирикалық зерттеу нәтижесі емес, бағдарлық норматив ретінде беріледі.

Түйін сөздер: волейбол, мектеп үйірмесі, дене шынықтыру, әдістеме, жүктемені мөлшерлеу, қозғалыс белсенділігі, оқушылардың денсаулығы.

1. Кіріспе

Мектептегі дене шынықтыру сабағы аптасына екі-үш рет қана өтеді, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5–17 жас аралығындағы балаларға күніне кемінде 60 минут орташа және жоғары қарқынды қозғалыс белсенділігін ұсынады. Бұл айырмашылықты толтыратын негізгі буын — мектептегі спорт үйірмелері. Олардың ішінде волейбол ерекше орын алады: залға қойылатын талабы қарапайым (18×9 метр алаң бір уақытта 20–24 оқушыны қабылдай алады), жабдық қымбат емес, ал доптың тор үстінен өту ережесі ойыншылардың дене қақтығысын азайтады. Осының арқасында волейбол жарақат қаупі төмен, ұзақ өмір бойы жасауға жарамды спорт түрі ретінде мектеп жағдайына барынша үйлесімді.

Волейболдың білім беру әлеуеті де елеулі. Ойын ережесі бойынша допқа үш рет қана қол тигізуге рұқсат етілгендіктен, әр ойыншы әріптесіне қарап, шешімді бір секунд ішінде қабылдауға мәжбүр болады. Бұл — тактикалық ойлауды, кеңістікті бағалауды және командаішілік коммуникацияны қалыптастыратын табиғи жаттығу ортасы. Алайда үйірме жұмысының тиімділігі ойынның өзімен емес, оның қалай құрылғанымен анықталады. Көп мектепте үйірме «келген оқушымен доп лақтыру» деңгейінде қалып, жүйелі жоспар, жүктеме мөлшері және бақылау критерийі болмағандықтан, оқушылардың бір бөлігі бірінші тоқсаннан кейін тастап кетеді.

Осыған байланысты мақаланың мақсаты — мектептегі волейбол үйірмесін бір оқу жылының ішінде тұрақты және нәтижелі жұмыс істейтін жүйеге айналдырудың әдістемелік моделін ұсыну. Зерттеу міндеттері: үйірменің деңгейлерін анықтау, жас ерекшелігіне сай жүктемені мөлшерлеу, техникалық дайындықтың ретін негіздеу, оқушыны үйірмеде ұстап тұратын мотивациялық тетіктерді сипаттау және бақылау жүйесін құру.

2. Материалдар мен әдістер

Зерттеу барысында теориялық талдау (волейбол әдістемесі мен спорт педагогикасына арналған еңбектер, «Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, мектептің «Дене шынықтыру» пәнінің оқу бағдарламасы), педагогикалық бақылау, дене шынықтыру мұғалімдерімен және үйірме жетекшілерімен әңгімелесу, сондай-ақ педагогикалық жобалау (модельдеу) әдістері қолданылды. Модель оқу жылының 34 апталық цикліне есептелген.

Мақаланың сипаты

Мақала әдістемелік-талдамалық сипатта: мұнда эксперименттік топтарды салыстырған зерттеу деректері келтірілмейді. Кестелердегі сандық шамалар — оқушының жас ерекшелігі мен әдебиеттегі ұсынымдарға сүйеніп алынған бағдарлық нормативтер, оларды мұғалім өз сыныбының дайындық деңгейіне қарай түзетуге тиіс.

3. Нәтижелер және талқылау

3.1. Үш деңгейлі модель

Үйірменің басты әдістемелік қатесі — 5-сынып оқушысы мен 11-сынып оқушысын бір жаттығуда, бір жүктемемен ұстау. Сондықтан модель үш буынға бөлінген, әр буынның өз мақсаты, өз жаттығу тілі және өз нәтиже өлшемі бар.

I буын · 5–6 сынып Бастауыш. Мақсаты — доппен танысу және қозғалыс мәдениеті. Тірегі — пионербол және шағын алаңдағы ойын.

II буын · 7–8 сынып Дамыту. Мақсаты — техникалық тұрақтылық. Тірегі — жоғарыдан беру, төменнен қабылдау, допты ойынға қосу.

III буын · 9–11 сыныпСпорттық жетілдіруМақсаты — командалық тактика және жарыс. Тірегі — 5-1 жүйесі, аймақтық өзара әрекет.

Схема 1. Үйірменің үш деңгейлі құрылымы және әр деңгейдің негізгі тірегі.

Бастауыш буында (9–12 жас) бала допты ұстауға, алып жүруге және лақтыруға бейім; волейболдың «допқа қол тигізуге болмайды» ережесі бұл жаста қатаң кедергі болып, ойынды үзілістерге толы етеді. Сондықтан бірінші кезең пионербол элементтерімен, яғни ұстап алуға рұқсат етілетін жеңілдетілген ойындармен басталады, содан кейін ғана «ұстамай, жоғарыдан беру» талабы біртіндеп енгізіледі. Дамыту буында негізгі міндет — техниканы ойын жағдайында тұрақтандыру, ал спорттық жетілдіру буында нәтиже мен жарыс тәртібі алдыңғы қатарға шығады.

3.2. Жүктемені жас ерекшелігіне қарай мөлшерлеу

Жүктеменің үш өлшемі бар: ұзақтық, қарқындылық (жүрек жиырылу жиілігі арқылы) және ойын-жаттығу бөліктерінің арақатынасы. Кіші жаста ұзақтықтан гөрі әртүрлілік маңызды: бір қалыпты жұмысқа қарағанда, қысқа үзілістермен алмасатын жиі ауысу баланың шаршауын азайтады.

Кесте 1. Жүктемені жас ерекшелігіне қарай мөлшерлеу (бағдарлық шамалар)

Кестеден көрінетін заңдылық: жас өскен сайын ойынның үлесі азайып, арнайы дайындықтың үлесі артады. Бұл — спорттық дайындықтың жалпы принципі, алайда мектеп үйірмесінде ойын үлесін тым төмендету қауіпті: оқушы мектепке жарыс үшін емес, қызық үшін келеді. Сондықтан 9–11 сыныпта да әр жаттығудың соңғы 20 минуты ойынға берілуі керек.

3.3. Техникалық элементтердің кезеңдік реті

Волейбол техникасын «бәрін бірге» үйрету мүмкін емес: шабуыл соққысын меңгермеген оқушыға блок, ал қабылдауды меңгермеген оқушыға шабуыл беру ойынды бұзады. Ұсынылған реттілік ойынның ішкі логикасына сүйенеді — әр элемент келесісінің алғышарты болып табылады.

Кесте 2. Техникалық дайындықтың 34 апталық кезеңдік реті

Әдістемелік тұрғыдан екі тетік шешуші рөл атқарады. Біріншісі — «көп доп» қағидаты: жаттығуда 12–16 доп болса, оқушы кезек күтпейді, пайдалы жұмыс уақыты бірнеше есе артады. Екіншісі — үзіліссіз ойын форматтары: шағын алаңда 4×4 ойыны, «үш қол тигізу міндетті» ережесі, допты қатарға қайтарудың орнына ойынды жалғастыру тәсілдері.

3.4. Рөлдерді бөлу — барлығын тарту тетігі

Мектеп үйірмесінде іріктеу емес, қамту басым болуы керек. Волейболдың артықшылығы — бойы мен дене құрылысы әртүрлі оқушыға орын табылады: либеро рөлі қысқа бойлы, бірақ жылдам және реакциясы жақсы оқушыға сенім артады; доп беруші рөлі шешімді тез қабылдайтын оқушыға; орталық блоктаушы рөлі биік секіретін оқушыға сәйкес келеді. Айналмалы орналасу тәртібі арқылы әр оқушы тоқсан сайын кемінде үш түрлі аймақта ойнап, жан-жақты дайындық алады.

Бұл тәсіл екі мәселені шешеді. Біріншіден, ерте жаста «әлсіз» деп шеттетілген оқушы үйірмеден кетпейді. Екіншіден, команда бір жұлдызға тәуелді болмайды: бір ойыншы ауырып қалса, ойын құрылымы бұзылмайды.

3.5. Үйірменің тұрақтылығы: мотивация тетіктері

Үйірменің өміршеңдігі қатысушылар санының тұрақтылығына байланысты, ал ол мотивацияға тікелей тәуелді. Тәжірибеде тиімді болып шыққан төрт тетік бар.

Маусымдық цикл (қыркүйек–желтоқсан, қаңтар–наурыз, сәуір–мамыр) — әр маусым ішкі турнирмен аяқталады. Жеке прогресс картасы арқылы оқушы өз нәтижесін өзгенің нәтижесімен емес, өткен айдағы нәтижесімен салыстырады.

Оқушы-тренер институты бойынша 9–11 сынып оқушысы кіші буындағы топқа көмекші жетекші болады, бұл өз кезегінде көшбасшылықты қалыптастырады. Ата-анамен бірлескен турнирде отбасы үйірме өміріне тартылып, оқушының үйірмеден кету ықтималдығы төмендейді.

3.6. Бақылау критерийлері

Бақылау абсолютті нормативке емес, жеке өсімге құрылғаны дұрыс, өйткені бір сыныптағы оқушылардың биологиялық жасы бірнеше жылға айырмашылық жасауы мүмкін. Ұсынылатын тест батареясы: қабырғаға допты 30 секунд үздіксіз беру (техника мен төзімділік), 3×10 метр шаттл жүгірісі (жылдамдық), тік секіру биіктігі (Абалаков әдісімен өлшенетін секіру қуаты), допты ойынға қосудың 6 аймақ бойынша дәлдігі (үйлестіру) және ойын кезіндегі әрекет тиімділігін педагогикалық бақылау. Әр көрсеткіш тоқсан сайын өлшеніп, оқушының жеке бастапқы деңгейімен салыстырылады.

3.7. Тәуекелдер және ресурстық шешімдер

Кесте 3. Үйірме жұмысының тәуекелдері және оларды шешу жолдары

4. Қорытынды

Мектептегі волейбол үйірмесін дамыту жабдық пен зал мәселесінен емес, жүйеліліктен басталады. Ұсынылған модель үш деңгейді ажыратып, әр деңгейге өз мақсатын, өз жүктемесін және өз өлшемін береді; техникалық элементтер ойын логикасына сай реттелген; рөлдерді бөлу арқылы дене мүмкіндігі әртүрлі оқушыға орын табылады; бақылау абсолютті норматив орнына жеке өсімге сүйенеді. Бұл тәсіл үйірмені бір оқу жылының ішінде тұрақты қатысу мен болжамды нәтижеге қол жеткізетін жүйеге айналдырады.

Келесі кезеңде модельді нақты мектеп жағдайында сынап, тоқсандық өлшемдердің динамикасын жинау, сондай-ақ үйірмеге қатысатын және қатыспайтын оқушылардың көрсеткіштерін салыстыру қажет. Осындай эмпирикалық кезең ғана ұсынылған нормативтерді нақтылауға мүмкіндік береді.

5. Әдебиеттер

1. «Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 2014 жылғы 3 шілде, № 228-V ҚРЗ.

2. «Дене шынықтыру» пәнінің оқу бағдарламасы (5–9-сыныптар). — Астана: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы.

3. Железняк Ю.Д., Кунянский В.А. Волейбол: учебное пособие. — М.: ТВТ Дивизион, 2005.

4. Беляев А.В., Савин М.В. Волейбол: учебник для вузов. — М.: СпортАкадемПресс, 2002.

5. Холодов Ж.К., Кузнецов В.С. Теория и методика физического воспитания и спорта. — М.: Академия, 2003.

6. Фурманов А.Г., Болдырев Д.М. Волейбол. — М.: Физкультура и спорт, 1983.

7. Бальсевич В.К. Физическая культура для всех и для каждого. — М.: Физкультура и спорт, 1988.

Ұқсас материалдар

• ВОЛЕЙБОЛ СПОРТ ОЙЫНЫН ТЕХНИКАЛЫҚ ЖОҒАРҒЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНДА ДАМЫТУ
• Университет қабырғасында волейбол спортын тиімді дамыту жолдары: ШҚТУ тәжірибесі
• ВОЛЕЙБОЛ ЖОҒАРҒЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫ СТУДЕНТТЕРНІҢ ФИЗИКАЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІН ДАМЫТУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ
• Допты төменнен қабылдау әдісі (Волейбол)