Сақтар туралы тарихи мәліметтер

Сақтар туралы негізгі тарихи мәліметтер:

1. Сақтардың шығу тегі мен атауы

• Ежелгі парсы жазбаларында сақтар "сака" деп аталады, бұл сөз "көшпенділер" немесе "итмұрын" мағынасын білдіруі мүмкін.
• Ежелгі грек авторлары сақтарды "скифтер" деп атаған. Геродот сақтарды үш топқа бөледі:
  • Тиграхауда сақтары (шошақ бөріктілер) – қазіргі Қазақстанның оңтүстік және Жетісу аймақтарында қоныстанған.
  • Хаомаварга сақтары – Мургаб өзені маңында өмір сүрген.
  • Парадарайя сақтары (теңіздің арғы бетіндегі сақтар) – Қаратеңіздің солтүстік жағалауларында мекендеген.

2. Сақтардың географиялық орналасуы

Сақтар қазіргі Қазақстан аумағында, Арал теңізінің маңы, Жетісу, Алтай, Тянь-Шань таулары мен Орталық Азияның жазықтарында өмір сүрді.

3. Сақтардың шаруашылығы

• Көшпелі мал шаруашылығы – олардың негізгі кәсібі. Қой, жылқы және түйе өсірді.
• Аңшылық пен егіншілік те қосалқы рөл атқарды.

4. Сақтардың мәдениеті мен қоғамы

• Сақтар жауынгер халық болды. Олардың қоғамы үш топқа бөлінді:
  • Жауынгерлер (қызыл түсті киім киген);
  • Абыздар (ақ түсті киім киген);
  • Егіншілер мен малшылар (сары және көк түсті киім киген).
• Әйелдер де ер адамдармен қатар жауынгерлікке қатысқан.

5. Сақтар туралы жазбаша деректер

• Парсы патшасы Дарийдің Бехистун жазбаларында сақтар туралы мәліметтер берілген. Онда сақтар Ахеменидтермен соғысқаны айтылады.
• Грек тарихшысы Геродоттың еңбектерінде сақтардың тұрмысы, соғыс тәсілдері, киімдері туралы айтылады.

6. Сақтардың атақты билеушілері

• Томирис патшайымы – массагет-сақтардың көсемі. Ол парсы патшасы Кирмен болған шайқаста жеңіске жетіп, тарихта есімі қалған.
• Шырақ батыр – парсы әскерімен күрескен сақ жауынгері.

7. Сақтардың өнері мен археологиялық ескерткіштері

• Сақтар "аң стилінде" өнер туындыларын жасаған. Бұл стильде алтыннан жасалған бұйымдар кең таралған.
• Археологиялық табыстардың ішіндегі ең әйгілісі – "Алтын адам". Ол Есік қорғанынан табылған және сақ дәуірінің мәдени байлығын көрсетеді.

Сақтардың тарихы – қазақ даласындағы ерте дәуірдегі өркениеттің ерекше беті. Олардың өмір сүру дағдысы, батырлық эпосы мен мәдени мұрасы түркі халықтарының қалыптасуына негіз болды.