Еспембет (2-бөлім)

Дегенде қолын жаяды «Илаһи» деп атасы.
Ықыласпен берген соң,
Қабыл болды батасы.
– Бірақ, балам, айтайын:
Еліңе де барарсың,
Тірі болсаң, еліңнің
Керегіне жарарсың,
Дос та елден, жау да елден,
Алды-артыңа қарарсың.
Күндестік те еліңнен,
Міндестік те еліңнен,
Қамалау да еліңнен,
Табалау да еліңнен,
Өсіру де еліңнен,
Кешіру де еліңнен,
Абалау да еліңнен,
Бақыт та елден қонады,
Дәулет те елден болады,
Елменен ер ержетіп,
Емендей өсіп толады.
Елсізде өскен демесін,
Елден таңдап сұлу ал.
Ақ отау тігіп басыңа,
Төрт түлік малдан еншіңді ал.
Топтан таңдап тұлпар мін,
Күлтелі құйрық, сұйық жал.
«Жолын қыл, – деп, – баламның»,
Қарт атаң жасын төкпей ме?
Қарт тілеуі қабыл боп,
Қанына ұрық екпей ме?
Сопайып барсаң қу басың,
Ақтамберді, Қабанбай
Өкпелеп, мені сөкпей ме?
– Қаламаймын, жан ата,
Сұлуды да, малды да.
Маңдайыма жазған бар,
Бақытым менің алдымда.
Тірі болсам, айдармын
Әлі-ақ мың мен санды да,
Тірі болсам, құшармын
Аққудайын таранған,
Өкшесіне қаранған

Ай маңдай, аппақ жанды да.
Тірі жүрсем, мінермін
Арқар таң, күпшек санды да.
Барар құс басы ілгері,
Кім шығып кепті алдыма?!
Қалауым сенен, жан ата,
Қаруымды сай алам,
Табыннан таңдап және де
Ат алмаймын, тай алам.

Ертеңінде ертемен
Қару-сайман сай болды.
Топтан таңдап алғаны
Ақбөртедей тай болды.
– Танылар тұлпар желіден,
Ер танылар бесіктен.
Таңдап алған тайыңды
Көрсет, – деді атасы, –
Көлденең тартып есіктен.
Таңдап алған Ақбөрте
Ұнап кетті қартыңа,
Үш мәрте шықты да
Бөртенің алды-артына:
– Жарайсың, – деп, – шөберем!
Батасын берді сарқыла.
(Күншілдер тұр күлісіп
Жете алмайтын парқына).
– Шын тілеуім, шөберем,
Сапарыңды оңдасын,
Ғайып ерен қырық шілтен
Әулие жар боп қолдасын!
Танып апсың, қарағым,
Өмірлік Бөртең жолдасың.

IV

Атасына қош айтып,
Еспембет ердің кеткені.
Туған ел, туған жеріне
Өксіп келіп жеткені.
«Елсізден шыққан кісідей
Тайға мініп келді», – деп,

«Ұялмай көрді елді», – деп,
«Ұялмай қалай берді», – деп,
Құлағына кірмеді
Ағайынның сөккені.
Мұны айтқанның бәріне –
Жасы менен кәріге
Ішінен жиды өкпені.
Қүрмет алмай, кем тұтты
Ағайын-туған, жақындар,
Он қайырып бір сөзін,
Әсіресе қатындар.
Туыс қадірін білмейтін
Жақында да жақын бар.
Туыстай тілер бағыңды
Жақыннан артық жатың бар.
Үш жыл болды келгелі,
Ақбөрте бесті шығады.
Ерен ер мен тұлпарды
Кім жасырып, тығады.
Сәтімқұл биге ас берді
Көксаланың бойында.
Ақбөртені сол асқа
Қосам деген ойында.
Сауын айтып жиылған
Төрт арыстың баласы.
Бақанас пен Көксала
Халыққа толды арасы.
Ас шығынын көтерді
Құлманбет пен Жанғұлы.
Асты билеп меңгерген
Екі елдің жүйрік даңғылы.
(Қозы орнына тай сойып,
Асықтай атты жамбыны).
Дариға, онда қазағың
Бұзылмаған қаймағы.
Тасы өрге домалап,
Өзі келген қайдағы.
Қара қазық басына
Қарақшы туын байлады.
Кіреші шығып әр топтан,
Шығарып атты айдады.
Бас бәйгесі – жүз тайлақ

Солқылдаған өркеші.
Мандай алды келеді
Еспембеттің Бөртесі.
Шақырып алып Еспембет
Ақтамберді қолбасын,
Бес Сыбанның ұлына
Ортаға салды олжасын.
Жүз тайлақтан есептеп
Біреуін де алмады.
«Ердің сыйы» деседі
Ортаға олжа салғаны.
(Бір шағым от барлығын
Елі сонда аңдады).
Еспембеттен Бөртенің
Бұрын шықты атағы.
Ақбөртеге қызығып,
Біреу қойын қосақтап,
Біреу қысырақ матады.
Жан серігі Бөртені
Дүниеге неге сатады?!
Тірі болса Еспембет,
Алыстан тілеп тоятты,
Түзден дәмді татады.
Ерге күрең ел қайда
Наймандай жайған қанатын –
Тарбағатай, Алатау
Екі таудың бөктерін
Қанатын жайып алатын?
Ауызбен айтып жеткізбес
Сәні менен санатын;
Тұнық көлдей толқыған
Тоқсан мың жүзіп қанатын;
Ол шеті, бұл шетіне
Тұяқ тозып ат жүрсе,
Құс қанаты талатын.
Найманның ту басшысы
Байжігіт ер Қабанбай,
Беті қайтпай жасынан
Талай бұзған қамалды-ай.
Қабанбайдың тұсында
Түгендеусіз жылқысы,
Қосақтап қойы саналмай.

Қарт батыры Сыбанның
Ақтамберді,Саббастай,
Айласы мен әдісін
Адам ойлап таппастай;
Алты малта ас қылып,
Белін шешіп жатпастай;
Айбарын оның сұрасаң,
Сырт дұшпаны батпастай;
Беріктігін сұрасаң,
Елін жауға сатпастай.
Қабанбай елге жар салды
Аттанбаққа қалмаққа,
Өксікті кеткен калмаққа,
Елдің кегін алмаққа.
Қаракерей, Матайдан
Өңшең саңлақ жиылды.
Қаншырдай қатып тұлпарлар,
Ерлер тастай түйінді.
Ер жүректі Еспембет
Ақбөртені баптады,
Сары ырғай садаққа
Терісінен бұғының
Адырнаны таққаны.
Алмас қылыш асынып,
Еменге найза саптады.
Басталар қашан соғыс деп,
Асығып, тыным таппады.
Белін шешіп жатпады,
Түнде кірпік қақпады.
Ерлік қысқан кеудеге
Ішкен асы батпады.
Қамын жеген қазақтың
Батырдың сарқыт ақыры –
Туын тікті Сыбанның
Ақтамберді батыры.
Ауылдан шығып ат қойып,
Аруақтап ұран шақырды.
Жөңкерілген қалың қол
Жүйткіген желге ұқсайды;
Көрінісі кей кезде
Толқыған көлге ұқсайды;
Мұнар түнеп, бұлт көшкен