«Айқап» журналының қазақ қоғамындағы ұлттық сананың қалыптасуына ықпалы

Мақалада «Айқап» журналының қазақ қоғамындағы ұлттық санаға ықпалы және өзекті мәселелерді талқылаудағы рөлі сөз болады.

ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамы елеулі өзгерістерді бастан өткерді. Жерді пайдалану тәртібі өзгеріп, халықтың дәстүрлі шаруашылығына қысым күшейді. Сонымен қатар қазақ балаларының білім алуы, ана тілінде оқу және әйелдердің қоғамдағы орны сияқты мәселелер де өзекті бола түсті.

Осындай кезеңде баспасөз халық пікірін жеткізіп қана қоймай, ел ішіндегі мәселелер талқыланатын алаңға айналды. 1911 жылы Троицк қаласында Мұхамеджан Сералиннің редакторлығымен жарық көре бастаған «Айқап» журналы осы бағытта қызмет етті. Журналдың ұлттық санаға ықпалын оның көтерген мәселелерінен байқауға болады.

Ұлттық сана және қоғамдық міндеттер

Редакция мен авторлар халықтың тұрмысындағы қиындықтарды сөз етіп, олардың себептері мен шешу жолдарын талқылады. Жарияланымдарда елдің болашағы білім беру, жерді сақтау және қоғамдық өмірді өзгерту сияқты ортақ міндеттермен байланыстырылды. Сондықтан «Айқап» материалдарын сол дәуірдегі қазақ зиялыларының қоғамға көзқарасын танытатын дерек ретінде қарастыруға болады.

Білім беру мәселесінің көтерілуі

«Айқап» журналының 1912 жылғы № 1-2 сандарында жарияланған «Қазақ халқын шын граждан етуге ауылный школдарды бітіру емес, түзету керек» атты мақалада білім беру ісінің нақты қиындықтары талқыланады. Мақала авторы ауыл мектептерін ашумен шектелмей, олардың жұмысын жақсарту қажет екенін алға тартады. Балалардың сапалы білім алуы үшін мұғалімдердің дайындығына, оқу орындарының жағдайына және қаржылай қолдауға көңіл бөлу керектігі айтылады.

Жарияланымдағы маңызды тұстың бірі — қазақ балаларының гимназия мен басқа да оқу орындарында білім алуына жағдай жасау мәселесі. Мақалада Қостанай уезіндегі Дамбар болысының қазақ балаларына гимназияда оқу үшін стипендия бөлгені мысал ретінде келтірілген. Бұл дерек автордың мәселені сынаумен шектелмей, оны шешу жолдарын да қарастырғанын аңғартады.

Жастардың оқуына жағдай жасау туралы пікірлер білімді ел дамуының қажетті шарты ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Жер мәселесі және халық тұрмысы

«Айқап» беттеріндегі жер мәселесіне арналған жарияланымдарда қазақтың дәстүрлі шаруашылығы мен жерді пайдалану тәртібі кеңінен сөз болады. Соның бірі — 1911 жылғы № 3 санында басталып, кейінгі сандарында жалғасқан «Тағы да қазақ жері жайынан» атты материал. Онда қазақ жерінің көлемі, облыстардағы жер жағдайы, жайылымдардың ерекшеліктері және көшпелі шаруашылыққа қолайлы аумақтар туралы мәліметтер берілген.

Материалда 1869 жылғы «Степное положение» деп аталған әкімшілік өзгерістен кейінгі жер қатынастары да қозғалады. Автор жерді пайдалану тәртібіндегі өзгерістердің қазақ халқының тұрмысына әсерін талқылайды. Көшпелі өмір салты үшін жайлау мен қыстаудың маңызы түсіндіріледі.

Жайылымнан айырылу немесе оны бұрынғыдай пайдалана алмау мал шаруашылығына, демек, күнделікті тіршілікке тікелей ықпал еткен.

1911 жылғы № 4-5 сандарында жарияланымның жалғасында Орал облысының табиғи жағдайы, жер көлемі, су көздері мен өсімдіктері туралы деректер беріледі. Мұндай сипаттамалар жердің тек саяси мәселе емес, шаруашылықтың да негізі ретінде қарастырылғанын байқатады. Жердің сапасы, су мен шөптің болуы мал өсіру мүмкіндігіне әсер етеді.

Сондықтан жер туралы пікірталастың қазақ қоғамы үшін экономикалық және әлеуметтік маңызы болды. Бұл материалдарда ұлттық мүдде халықтың күнделікті тіршілігімен ұштасады. Жер мәселесін көтеру арқылы журнал қазақтың шаруашылық жағдайын, жерді пайдалану тәртібіндегі өзгерістерді және олардың салдарын талқылады.

Осындай жарияланымдар оқырманды жерге қатысты шешімдердің ел өміріне әсері туралы ойлануға жетеледі.

Әйел тағдыры баспасөзде

«Айқап» журналында әйелдердің жағдайы да назардан тыс қалмаған. 1912 жылғы № 11 санның 511-бетінде жарияланған «Бейшара қыз» фельетоны әйел тағдырына қатысты мәселені көркем-публицистикалық тәсілмен көтереді. Фельетонның атауының өзі кейіпкердің ауыр жағдайына назар аудартады.

Мұндай жанр қоғамдық мінез-құлықты, қалыптасқан түсініктерді және әлеуметтік қайшылықтарды сынауға мүмкіндік берген. Фельетонды барлық қазақ қыздарының өмірін толық сипаттайтын құжат ретінде қабылдауға болмайды. Дегенмен шығармада көтерілген мәселе арқылы сол кезеңдегі әйел тағдырына қатысты қоғамдық пікірді зерттеуге болады.

Қыздың жеке таңдауы, отбасының шешімі мен қоғам күткен талаптардың арасындағы қайшылықтар осы тұрғыдан маңызды. Мұндай тақырыптың баспасөзде жариялануы әйел мәселесінің қоғамдық талқылауға шығарылғанын көрсетеді. Бұл жерде журналдың маңызы мәселені атаумен ғана шектелмейді.

Фельетон оқырманды кейіпкердің жағдайына сырттай қарамай, оның себептері туралы ойлануға шақырады. Білім мен жер мәселесі елдің ортақ жағдайына қатысты болса, әйел тағдыры қоғам ішіндегі қарым-қатынастар мен қалыптасқан дәстүрлерді бағалауға мүмкіндік береді.

«Айқап» журналы ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының өзекті мәселелерін көтеріп, қоғамдық ойдың дамуына үлес қосты. Білім беру, жер мәселесі және әйел тағдыры туралы жарияланымдар ел өмірінің түрлі қырларын көрсетті. Бұл тақырыптар арқылы қазақ зиялылары қоғамдағы мәселелерді талқылап, оқырман назарын елдің болашағына қатысты сұрақтарға аударды. «Айқаптың» ұлттық сананың қалыптасуына ықпалы халықтың өз жағдайына, жеріне, біліміне және қоғамдағы өзгерістерге назар аударуынан көрінді. Сондықтан журналды қазақ қоғамындағы ұлттық сананың дамуына ықпал еткен маңызды басылымдардың бірі ретінде бағалауға болады.

Ұқсас материалдар

• Қазақ зиялыларының үні: «Айқап» журналының тарихы
• Рухани жаңғыру - қазақ халқының ұлттық санасының оянуы
• "Алаш" ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері. "Алаш" қозғалысы және қазақ революционер-демократтарының саяси көзқарастары.
• Қазақтың тұңғыш журналына - 110 жыл