«Қазақ» газеті және Әлихан Бөкейханов: ұлттың үнін оятқан басылым

«Қазақ» газеті және Әлихан Бөкейханов:

ұлттың үнін оятқан басылым

Бір ғасырдан астам уақыт бұрын жарық көрген газет бүгінгі ұрпаққа не айта алады? Оның сарғайған беттерінде бір халықтың арманы, тағдыры мен болашаққа деген үміті сақталған. Сол тарихи мұраның төрінен «Қазақ» газетінің орны ерекше көрінеді. Ал оның қоғамдық-саяси қызметімен тығыз байланысты тұлғалардың бірі – Әлихан Бөкейханов.

Сөз – қоғамдық сананы қалыптастырып, халықтың дүниетанымы мен азаматтық ұстанымына ықпал ете алатын күш. Осы мүмкіндікті терең түсінген қазақ зиялылары баспасөзді елдің өзекті мәселелерін көтерудің, халықты білімге шақырудың және ұлттық мүддені қорғаудың маңызды құралына айналдыруға ұмтылды. Бұл ретте мерзімді басылымдар қоғамдық пікір қалыптастырып қана қоймай, ұлттың болашағы туралы ойларды ортаға салатын рухани алаң қызметін атқарды.

Осы тарихи үдерістің жарқын көріністерінің бірі – 1913 жылғы 2 ақпанда Орынбор қаласында алғашқы саны жарық көрген «Қазақ» газеті. Ахмет Байтұрсынұлының редакторлығымен шыққан басылым қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік, мәдени және ағартушылық мәселелерін көтерді. Оның жұмысына Әлихан Бөкейханов пен Міржақып Дулатұлы да елеулі үлес қосты. Сондықтан «Қазақ» газетінің тарихын зерделеу басылымның ұлттық журналистикадағы орнын ғана емес, Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық қызметін және оның қазақ қоғамының болашағына қатысты көзқарастарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

«Қазақ» газетінің жарық көруі ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының рухани және қоғамдық өміріндегі маңызды оқиғалардың бірі болды. Басылым халықтың күнделікті тіршілігін ғана емес, елдің болашағына әсер ететін саяси, әлеуметтік және мәдени мәселелерді де көтерді.

Газет беттерінде жер мәселесі, шаруашылық, оқу-ағарту, тіл, мәдениет және ұлттық мүдде тақырыптары кеңінен қарастырылды. Бұл мәселелердің әрқайсысы сол кезеңдегі қазақ халқының тұрмысымен және болашағымен тығыз байланысты еді. Сондықтан «Қазақ» газеті ақпарат тарату қызметімен қатар, қоғамдық пікір қалыптастыруға және ұлттық мәселелерді талқылауға мүмкіндік берген маңызды басылымға айналды.

Әлихан Бөкейхановтың «Қазақ» газетімен байланысын оның қоғамдық-саяси көзқарастарынан бөліп қарастыруға болмайды. Ол ғылыммен, экономикамен, саясатпен және публицистикамен айналысып, қазақ қоғамының өзекті мәселелеріне назар аударды. Оның баспасөздегі қызметі халықтың жағдайын талдауға, ұлттық мүддені қорғауға және елдің болашағына қатысты ойларды қоғамдық ортаға жеткізуге бағытталды.

Әлихан Бөкейханов көтерген маңызды мәселелердің бірі – жер тағдыры. ХХ ғасырдың басында патша үкіметінің қоныс аудару саясаты мен жер қатынастарының өзгеруі қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығына елеулі ықпал етті. Жер жайылым мен күнкөріс көзі ғана емес, халықтың экономикалық дербестігі мен келешегіне қатысты мәселе болды.

Осы себепті жер мәселесі қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінде маңызды орын алды. Бұған қоса, Әлихан Бөкейханов білім мен ғылымның қоғам дамуындағы рөлін жоғары бағалады. Оның қызметін зерттеу қазақ зиялыларының елді ағарту, халықтың мүддесін қорғау және қоғамның болашағын айқындау жолындағы ұстанымдарын түсінуге мүмкіндік береді.

Демек, оның «Қазақ» газетімен байланысы ұлттық баспасөздің қоғамдық маңызын танытатын маңызды тарихи құбылыс болып саналады.

Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі 1917 жылы жаңа кезеңге ұласты. Сол жылдың желтоқсанында өткен Екінші жалпықазақ съезінде Алаш автономиясын құру туралы шешім қабылданып, ол Алашорда үкіметінің төрағасы болып сайланды. Бұл кезеңде «Қазақ» газеті ұлттық мүддені көтеріп, қазақ қоғамының саяси болашағын талқылауға мүмкіндік берген маңызды басылымдардың бірі болды.

Газет пен Алаш қозғалысының қызметі елдің өзін-өзі басқаруы, ұлттық мүддені қорғау және қоғамның болашағын айқындау идеяларымен сабақтасты. Алайда Әлихан Бөкейхановтың өмірі ауыр тарихи жағдаймен аяқталып, ол 1937 жылы саяси қуғын-сүргін кезінде атылды. Оның қызметі мен тағдыры қазақ халқының тарихында маңызды із қалдырды.

«Қазақ» газетінің тарихи мұрасы бүгінгі журналистика үшін де маңызды. Оның халық мүддесін қорғау, ұлттық құндылықтарды сақтау және елді білімге шақыру идеялары қазіргі журналистердің қоғам алдындағы жауапкершілігімен сабақтасады. Біздің ойымызша, ақпарат жылдам таралатын заманда жаңалықтың шынайылығын тексеру, өзекті мәселелерді көтеру және халық сеніміне адал болу – «Қазақ» газетінің аманатын жалғастырудың маңызды жолы.

Зерттеу барысында бізді екі сұрақ ерекше ойландырды: «Қазақ» газетінің ұлтқа қалдырған аманатын бүгінгі журналистер қаншалықты жалғастырып жүр? Егер «Қазақ» газеті мен Әлихан Бөкейхановтың еңбегінен бүгінгі журналистер бір үлгі алуы керек болса, ол қандай үлгі болар еді? Осы сауалдарға жауап іздеу мақсатында ҚазҰУ-дың болашақ журналистерінен шағын сұхбат алдық.

– «Қазақ» газетінің ұлтқа қалдырған аманатын бүгінгі журналистер қаншалықты жалғастырып жүр?

«Журналистика» факультетінің Қоғаммен байланыс мамандығының 1-курс студенті Айнабек Айзере:

• Бүгінгі журналистер «Қазақ» газетінің аманатын қоғамдағы

мәселелерді көтеру, халыққа шындықты жеткізу арқылы көрсетіп жүр. Бірақ ең бастысы – ақпаратты тек тарату емес, оның шынайылығына көз жеткізіп, халық сенімінен шығу деп ойлаймын.

• «Қазақ» газеті мен Әлихан Бөкейхановтың еңбегінен

бүгінгі журналистердің алатын үлгісі қандай?

Журналистика факультетінің 1-курс студенті Дүйсен Әдемі:

– Бүгінгі журналистер Әлихан Бөкейханов пен «Қазақ» газетінен

халықтың сөзін сөйлеуді, шындықты батыл айтуды және ел мүддесін бәрінен жоғары қоюды үйренуі керек. Өйткені журналистің басты міндеті – халыққа адал қызмет ету.

«Қазақ» газеті – елді ұйқысынан оятып, ұлттық сананы қалыптастыруға жол ашқан ұлы басылым. Ал Әлихан Бөкейханов – қазақ елінің тарихында өшпес із қалдырған біртуар тұлға. Біз бұл тақырыпты зерттеу арқылы олардың ұлт болашағы үшін атқарған еңбегін тереңірек түсіндік. Олардың мұрасы бүгінгі ұрпаққа да ой салып, елге қызмет етудің, шындықты айтудың және ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызын ұқтырады. Өйткені ұлтты оятқан сөздің құдіреті ешқашан жоғалмайды.

ӘДІЛҚАС Күнімай, БЕКБАТЫР Назым

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 1-курс студенттері.

Ғылыми жетекші:

фил. ғ. к., профессор-зерттеуші Р.С. Жақсылықбаева.