Қызыл Гүлназ Ыбырай қызы
Педагог — психолог
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, с. Жарлы
«Жарлы» бөбек жай балабақшасы.
Аннотация.
Мақалада мектепке дейінгі білім беру жүйесінде тәрбиеленушілердің функционалдық сауаттылығын дамыту мақсатында цифрлық технологиялар мен электрондық білім беру ресурстарын қолданудың ғылыми-педагогикалық негіздері қарастырылады. Функционалдық сауаттылықтың мектеп жасына дейінгі баланың танымдық, коммуникативтік, әлеуметтік және практикалық дамуымен өзара байланысы талданады. Цифрлық құралдардың ақпаратты қабылдау, салыстыру, талдау, қарапайым қорытынды жасау, мәселені шешу және меңгерген білімді күнделікті жағдаяттарда қолдану дағдыларын қалыптастырудағы мүмкіндіктері айқындалады. Сонымен қатар цифрлық білім беру ортасын ұйымдастырудың педагогикалық шарттары, тәрбиешінің кәсіби қызметі, отбасы мен мектепке дейінгі ұйымның ынтымақтастығы, ақпараттық қауіпсіздік пен денсаулық сақтау талаптарын сақтау мәселелері сипатталады. Цифрлық технологияларды тәрбиеленушілердің жас және жеке ерекшеліктеріне сәйкес, мақсатты әрі мөлшерлі қолдану мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыруға және баланың өмірлік құзыреттіліктерін қалыптастыруға ықпал ететіні тұжырымдалады.
Кілт сөздер: функционалдық сауаттылық, мектепке дейінгі білім беру, цифрлық технология, электрондық білім беру ресурсы, цифрлық құзыреттілік, танымдық белсенділік, ақпараттық қауіпсіздік, дамытушы орта.
Кіріспе.
Қоғамның цифрлық дамуы білім беру жүйесінің мазмұны мен оны ұйымдастыру тәсілдеріне елеулі өзгерістер енгізуде. Ақпараттық кеңістіктің кеңеюі тұлғадан ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны түсінуді, саралауды, қажетті жағдайда қолдануды және негізделген шешім қабылдауды талап етеді. Осыған байланысты функционалдық сауаттылықты қалыптастыру мәселесі мектеп жасынан емес, баланың қоршаған ортамен белсенді әрекеттесуі басталатын мектепке дейінгі кезеңнен қарастырылуы қажет.
Функционалдық сауаттылық – баланың меңгерген білімі мен тәжірибесін күнделікті өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілеті. Мектепке дейінгі жаста оның бастапқы белгілері сұрақ қою, ақпаратты тыңдау және түсіну, заттар мен құбылыстарды салыстыру, қарапайым себеп-салдарлық байланысты анықтау, өз ойын жеткізу, таңдау жасау және әрекет нәтижесін бағалау барысында көрінеді. Сондықтан функционалдық сауаттылық жеке бір білім саласының нәтижесі емес, баланың танымдық, коммуникативтік, шығармашылық және әлеуметтік тәжірибесінің біртұтас жүйесі болып саналады.
Цифрлық технологиялар осы міндеттерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін заманауи педагогикалық құралдардың қатарына жатады. Алайда олардың тиімділігі құрылғының немесе бағдарламаның өзіне емес, педагогикалық мақсаттың айқындығына, мазмұнның сапасына және тәрбиешінің кәсіби ұйымдастыруына байланысты. Цифрлық ресурс баланың табиғи ойынын, тікелей қарым-қатынасын және тәжірибелік әрекетін алмастырмай, оларды толықтырушы құрал ретінде қолданылғанда ғана дамытушылық мәнге ие болады.
Функционалдық сауаттылықтың мектепке дейінгі кезеңдегі ерекшеліктері.
Мектеп жасына дейінгі баланың функционалдық сауаттылығы оның қоршаған ортаны танып-білуі, басқа адамдармен қарым-қатынас орнатуы және қарапайым өмірлік міндеттерді шешуі барысында қалыптасады. Бұл үдерістің негізін баланың белсенді әрекеті, дербес ізденісі, бақылауы, сұрақ қоюы және алған тәжірибесін жаңа жағдайда пайдалана білуі құрайды.
Мектепке дейінгі кезеңде функционалдық сауаттылық бірнеше өзара байланысты құрамдас бөліктен тұрады. Коммуникативтік сауаттылық баланың тыңдау, түсіну, сұраққа жауап беру, өз ойын жүйелі жеткізу және пікір алмасу қабілетін қамтиды. Танымдық сауаттылық заттарды салыстыру, топтастыру, белгілерін ажырату және қарапайым қорытынды жасау арқылы байқалады. Әлеуметтік сауаттылық ортақ ережені сақтау, өзара әрекеттесу, көмек сұрау және жауапкершілік таныту дағдыларымен сипатталады. Практикалық сауаттылық меңгерілген білімді күнделікті әрекетте қолдану, қауіпсіздік талаптарын сақтау және нақты жағдаятқа сәйкес шешім қабылдау барысында қалыптасады. Осы құрамдас бөліктерді дамытуда баланың жасына сәйкес ұйымдастырылған цифрлық орта қосымша мүмкіндік береді. Көрнекі бейне, дыбыс, қозғалыс және интерактивті әрекет ақпаратты қабылдаудың бірнеше арнасын қатар іске қосып, оқу мазмұнын түсінуді жеңілдетеді. Дегенмен баланың экрандағы ақпаратты механикалық қабылдауы функционалдық сауаттылықты қалыптастырмайды. Нәтиже ақпаратты талқылау, оны тәжірибелік әрекетпен байланыстыру және баланың өз шешімін түсіндіруі арқылы қамтамасыз етіледі.
Цифрлық технологиялардың педагогикалық мүмкіндіктері.
Цифрлық технологиялар мектепке дейінгі білім беру мазмұнын көрнекі, жүйелі және қолжетімді түрде ұсынуға мүмкіндік береді. Интерактивті тапсырмалар, қысқа анимациялық материалдар, электрондық дидактикалық ойындар, цифрлық суреттер және дыбыстық ресурстар баланың танымдық қызығушылығын арттырып, оқу әрекетіне белсенді қатысуына жағдай жасайды.
Цифрлық ресурстардың маңызды мүмкіндіктерінің бірі – ақпаратты салыстыру және жүйелеу дағдыларын дамыту. Балалар заттарды белгісі бойынша сәйкестендіру, реттілігін анықтау, артық нысанды табу, оқиғаның жалғасын болжау және дұрыс әрекетті таңдау барысында логикалық ойлау операцияларын орындайды. Мұндай әрекеттер баланың тек дұрыс жауапты табуына емес, шешімге қалай келгенін түсіндіруіне бағытталғанда функционалдық сипат алады. Электрондық білім беру ресурстары тілдік дамуға да ықпал етеді. Цифрлық бейне немесе сурет негізінде әңгіме құрастыру, кейіпкердің әрекетін сипаттау, оқиғаның себептерін анықтау және өз пікірін айту баланың байланыстырып сөйлеуін дамытады. Дыбыстық материалдарды тыңдау есту зейінін, сөзді дұрыс қабылдауды және мазмұнды есте сақтауды жетілдіреді. Педагог баланың қысқа жауаппен шектелмей, толық сөйлем құрауына және өз ойын дәлелдеуіне бағыт береді.
Цифрлық ресурстар зерттеушілік белсенділікті қолдауға да мүмкіндік береді. Табиғат құбылыстарының өзгерісін, өсімдіктің өсу кезеңдерін немесе белгілі бір әрекеттің нәтижесін бейне арқылы бақылау баланың себеп-салдарлық байланыстарды түсінуін жеңілдетеді. Цифрлық ақпарат кейін нақты бақылаумен, тәжірибемен және қоршаған ортадағы әрекетпен бекітілгенде білім өмірлік мағынаға ие болады.
Цифрлық ресурстарды қолданудың педагогикалық шарттары
Цифрлық технологияларды тиімді қолданудың алғашқы шарты – нақты педагогикалық мақсаттың болуы. Педагог цифрлық құралды оның тартымдылығына байланысты емес, белгілі бір білім беру міндетін шешу үшін таңдауы қажет. Қолданылатын ресурс баланың жасына, қабылдау мүмкіндігіне, тілдік деңгейіне және ұйымдастырылған іс-әрекеттің мазмұнына сәйкес болуы тиіс.
Екінші шарт – цифрлық және дәстүрлі әрекеттердің үйлесімділігі. Экран арқылы ұсынылған ақпарат міндетті түрде қимыл-қозғалыс, ойын, әңгімелесу, құрастыру, сурет салу, бақылау немесе тәжірибелік әрекетпен жалғасуы қажет. Бұл баланың цифрлық кеңістікте алған ақпаратын нақты өмірмен байланыстыруына мүмкіндік береді. Цифрлық құрал әрекеттің мақсатына емес, оны ұйымдастыруға қызмет етуі тиіс.
Үшінші шарт – баланың белсенді позициясын қамтамасыз ету. Тәрбиеленуші дайын мазмұнды қараушы ғана емес, таңдау жасайтын, сұраққа жауап беретін, болжам ұсынатын және өз шешімін түсіндіретін қатысушы болуы қажет. Педагог баланың әрекетін бақылап, бағыттаушы сұрақтар арқылы оның ойлауын тереңдетеді.
Төртінші шарт – даралау қағидатын сақтау. Балалардың ақпаратты қабылдау жылдамдығы, қызығушылығы мен танымдық мүмкіндіктері әртүрлі болғандықтан, тапсырмалардың күрделілік деңгейін реттеу маңызды. Цифрлық ресурстар баланың жеке қарқынын ескеруге, тапсырманы қайталап орындауға және жедел кері байланыс алуға мүмкіндік береді.
Тәрбиешінің кәсіби рөлі
Цифрлық білім беру ортасында тәрбиешінің қызметі жаңа мазмұнмен толықтырылады. Педагог цифрлық ресурсты техникалық тұрғыдан қолданушы ғана емес, оның мазмұнын саралайтын, педагогикалық құндылығын анықтайтын және баланың даму мақсатына бейімдейтін кәсіби ұйымдастырушы болуы тиіс.
Тәрбиеші цифрлық материалдың тілдік сапасын, көрнекілігін, қауіпсіздігін, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға сәйкестігін алдын ала бағалайды. Жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін, шамадан тыс жылдам, күрделі немесе жарнамалық мазмұндағы ресурстарды қолдануға жол берілмеуі қажет. Сонымен бірге педагог баланың цифрлық тапсырманы орындау барысындағы әрекетін бақылап, нәтижені ғана емес, ойлау тәсілін де бағалайды. Цифрлық технологияларды сауатты пайдалану педагогтің тұрақты кәсіби дамуын талап етеді. Әдістемелік бірлестіктер, тәжірибе алмасу, цифрлық ресурстарды талдау және авторлық материалдар әзірлеу тәрбиешінің цифрлық-педагогикалық құзыреттілігін арттырады. Бұл білім беру мазмұнын жаңартуға және тәрбиеленушілердің қажеттілігіне сәйкес икемді орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ақпараттық қауіпсіздік және денсаулық сақтау талаптары
Мектепке дейінгі кезеңде цифрлық технологияларды қолдану барысында баланың денсаулығы мен психологиялық қауіпсіздігі басымдыққа ие болуы тиіс. Экран алдында ұзақ уақыт отыру көру жүйесіне, дене қалпына және жүйке жүйесіне артық жүктеме түсіруі мүмкін. Сондықтан цифрлық әрекет қысқа мерзімді, мақсатты және қозғалыс белсенділігімен алмастырылып ұйымдастырылуы қажет. Цифрлық мазмұн баланың жасына сай, эмоциялық тұрғыдан қауіпсіз және артық дыбыстық-көрнекі әсерлерден таза болуы керек. Баланың жеке деректерін қорғау, рұқсатсыз интернет ресурстарына қолжетімділікті шектеу және ересек адамның бақылауын қамтамасыз ету ақпараттық қауіпсіздіктің негізгі талаптарына жатады.
Мектепке дейінгі жаста цифрлық мәдениеттің бастапқы негіздерін қалыптастыру да маңызды. Бала құрылғыны ұқыпты пайдалану, экрандық әрекетті уақытында тоқтату, ересектің нұсқауын сақтау және цифрлық құралдың ойын мен қарым-қатынастың орнын баспайтынын түсінуі қажет. Бұл дағдылар кейінгі кезеңдегі қауіпсіз цифрлық мінез-құлықтың негізін қалайды.
Мектепке дейінгі ұйым мен отбасының ынтымақтастығы
Тәрбиеленушілердің функционалдық және цифрлық сауаттылығын дамытуда мектепке дейінгі ұйым мен отбасының талаптары өзара сабақтас болуы қажет. Балабақшада қалыптасқан дағдылар отбасында қолдау тапқанда ғана тұрақты нәтижеге айналады. Сондықтан ата-аналарға цифрлық ресурстарды жас ерекшелігіне сәйкес таңдау, экран уақытын реттеу және баламен бірлескен танымдық әрекет ұйымдастыру жөнінде әдістемелік қолдау көрсету маңызды. Отбасындағы цифрлық әрекет баланы құрылғымен жалғыз қалдыруға емес, мазмұнды бірге қарауға, сұрақ қоюға, талқылауға және алынған ақпаратты нақты әрекетпен бекітуге бағытталуы тиіс. Педагог пен ата-ана арасындағы тұрақты кері байланыс баланың қызығушылығын, қиындықтарын және даму динамикасын бірлесіп бақылауға мүмкіндік береді. Мұндай серіктестік біртұтас цифрлық-тәрбиелік кеңістік қалыптастырып, баланың ақпаратты саналы қабылдауына, қауіпсіз қолдануына және алған білімін күнделікті өмірде пайдалануына жағдай жасайды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, цифрлық технологиялар мен электрондық білім беру ресурстары мектеп жасына дейінгі балалардың функционалдық сауаттылығын дамытуда елеулі педагогикалық мүмкіндікке ие. Олар ақпаратты қабылдау, талдау, салыстыру, шешім қабылдау, өз ойын жеткізу және білімді өмірлік жағдаяттарда қолдану дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар цифрлық құралдың болуы өздігінен сапалы нәтиже қамтамасыз етпейді. Оның тиімділігі педагогикалық мақсатқа сәйкестігіне, тәрбиешінің кәсіби құзыреттілігіне, баланың жас және жеке ерекшеліктерінің ескерілуіне, денсаулық сақтау мен ақпараттық қауіпсіздік талаптарының сақталуына байланысты.
Цифрлық технологияларды ойынмен, зерттеумен, тірі қарым-қатынаспен және тәжірибелік әрекетпен кіріктіре ұйымдастыру мектепке дейінгі білім берудің дамытушылық мүмкіндігін арттырады. Осындай ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделген жүйелі жұмыс баланың функционалдық сауаттылығын қалыптастырып, өзгермелі ақпараттық ортада саналы әрекет ете алатын, дербес ойлайтын және алған білімін өмірде қолдана білетін тұлға ретінде дамуына берік негіз қалайды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Убишева А., Қияқбаева Ұ., Хасанова И., Сәдуакас Г., Джонисова Г. Мектепке дейінгі ұйымның әдістемелік жұмысында жасанды интеллект құралдарын қолдану: мүмкіндіктері, шектеулері және педагогтердің цифрлық құзыреттілігінің өзгерісі // ҚазҰУ хабаршысы.
2. Қатаев Н., Еркінқызы А. Оқыту процесін ұйымдастыруда цифрлық білім беру технологияларының тиімділігі // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикалық ғылымдар сериясы. – 2021. – № 2 (67). – 71–80 б.
3. Әбілқасымова А. Е., Ахмед-Заки Д. Ж., Жұмабай Н. Қазақстанның цифрлық білім беру ортасында SMART технологиялардың дамуы // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикалық ғылымдар сериясы. – 2024. – № 3
4. Тәжіғұлова А., Артықбаева Ж., Арыстанова А. Қазақстанда және шетелде электрондық оқулықтардың даму үрдістері // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикалық ғылымдар сериясы. – 2019. – № 2
5. Қасымова Г. А. Дамытушы ойындарды балабақшада пайдалануға бағытталған тәрбиешілердің кәсіби құзыреттілігін дамыту: әдістемелік құрал. – Тараз: «Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы, Жамбыл облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты, 2016. – 48 б.
6. Балалардың әлеуметтік-эмоционалдық интеллектін қалыптастыру: ойыннан түсінуге дейін: әдістемелік көмекші құрал. – Маңғыстау облысы бойынша «Өрлеу», 2025.
