Кенжебаева Жанагул Кенжебаевна
Лауазымы: Меңгеруші
Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласы
ЖШС «Хан» бөбек -жай балабақшасы.
Аннотация.
Бұл мақалада отбасылық тәрбиенің мектеп жасына дейінгі баланың тұлғалық, танымдық, әлеуметтік-эмоционалдық және адамгершілік дамуына ықпалы қарастырылады. Отбасының баланың алғашқы әлеуметтік ортасы ретіндегі рөлі ғылыми-педагогикалық тұрғыдан талданып, ата-ананың тәрбиелік ұстанымы мен отбасындағы психологиялық ахуалдың бала дамуына әсері сипатталады. Сонымен қатар мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара ынтымақтастығының тәрбиелік әлеуеті және ұлттық құндылықтарға негізделген отбасылық тәрбиенің маңыздылығы айқындалады. Мақалада мектепке дейінгі білім беру ұйымдары мен ата-аналардың өзара серіктестігін жетілдіруге бағытталған ғылыми тұжырымдар мен практикалық ұсыныстар берілген.
Кілт сөздер: отбасы, отбасылық тәрбие, мектепке дейінгі тәрбие, бала дамуы, тұлға қалыптастыру, ұлттық құндылықтар, ата-анамен ынтымақтастық, әлеуметтік орта.
Кіріспе.
Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық қасиеттері, дүниетанымы мен өмірлік құндылықтарының негізі қаланатын аса маңызды даму кезеңі. Осы кезеңде баланың зияткерлік әлеуеті, әлеуметтік дағдылары, эмоционалдық тұрақтылығы мен адамгершілік ұстанымдарының бастапқы негіздері қалыптасады. Баланың кейінгі оқу жетістігі, қоғамға бейімделуі және жеке тұлға ретінде дамуы осы кезеңде қалыптасқан тәрбиелік ықпалдың сапасына тікелей байланысты.
Бұл үдерісте отбасы баланың алғашқы әрі негізгі әлеуметтік институты ретінде шешуші рөл атқарады. Баланың алғашқы тәрбиесі, өмірге деген көзқарасы, қоршаған ортамен қарым-қатынасы, мінез-құлқы мен құндылықтық бағдарлары ең алдымен отбасында қалыптасады. Ата-ананың тәрбиелік ұстанымы, эмоционалдық қолдауы, отбасындағы өзара сыйластық пен психологиялық ахуал баланың жан-жақты дамуының маңызды факторлары болып табылады.
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық және цифрлық өзгерістер жағдайында отбасының тәрбиелік қызметіне қойылатын талаптар да артып келеді. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара ынтымақтастығын нығайту, ата-аналардың педагогикалық мәдениетін жетілдіру және тәрбиелік жұмысты ғылыми негізде ұйымдастыру өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Сондықтан отбасылық тәрбиенің бала дамуына ықпалын ғылыми-педагогикалық тұрғыдан зерделеу мектепке дейінгі білім беру жүйесінің басым бағыттарының бірі болып табылады.
Отбасы – баланың алғашқы тәрбие мектебі.
Отбасы – баланың дүниеге келген сәттен бастап өмірлік тәжірибе жинақтайтын алғашқы әлеуметтік институты. Бала ата-анасының қарым-қатынасын, сөйлеу мәдениетін, еңбекке деген көзқарасын, өзара сыйластығын күн сайын бақылап, соған еліктейді. Психология ғылымында бұл құбылыс әлеуметтік үйрену теориясымен түсіндіріледі, яғни бала үлкендердің әрекетін бақылау арқылы мінез-құлық үлгілерін меңгереді.
Мектепке дейінгі жаста ата-ананың мейірімі, қамқорлығы мен эмоционалдық қолдауы баланың өзін қауіпсіз сезінуіне, өзіне деген сенімділігінің қалыптасуына ықпал етеді. Ал тұрақты отбасылық қолдау алған балалар жаңа ортаға тез бейімделіп, құрдастарымен еркін қарым-қатынас жасайды және оқу әрекетіне қызығушылық танытады.
Отбасылық тәрбиенің танымдық дамуға әсері.
Баланың танымдық қабілеттерінің дамуы көбіне отбасының тәрбиелік әлеуетіне байланысты. Үйде кітап оқу, бірге әңгімелесу, сұрақтарға жауап беру, табиғатты бақылау, қарапайым тәжірибелер жасау сияқты әрекеттер баланың ойлауын, есте сақтауын, сөйлеуін және қиялын дамытады.
Зерттеулер көрсеткендей, ата-анасы баламен тұрақты сөйлесетін, кітап оқитын және бірлескен танымдық әрекеттер ұйымдастыратын балалардың сөздік қоры молырақ болып, мектепке психологиялық әрі интеллектуалдық жағынан жақсы дайындалады. Сондықтан отбасының тәрбиелік ықпалы баланың функционалдық сауаттылығының қалыптасуына тікелей әсер етеді.
Рухани-адамгершілік тәрбиедегі отбасының рөлі.
Отбасында бала үлкенді сыйлауды, кішіге қамқор болуды, жауапкершілікті, адалдықты, мейірімділікті және еңбексүйгіштікті үйренеді. Ұлттық дәстүрлерді сақтау, туған тілде сөйлеу, халықтық мерекелерді атап өту, салт-дәстүрлерді таныстыру арқылы бала өзінің ұлттық болмысын қалыптастырады.
Қазақ халқының тәрбиесінде отбасы әрқашан ұлттық құндылықтардың негізгі сақтаушысы болған. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымда жүргізілетін тәрбие жұмысы отбасындағы тәрбиемен сабақтас болған жағдайда ғана жоғары нәтижеге қол жеткізуге болады.
Балабақша мен отбасының ынтымақтастығы.
Мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара серіктестігі – сапалы тәрбиенің және баланың жан-жақты дамуының басты шарты. Баланың толыққанды дамуы үшін тәрбиеші мен ата-ананың мақсаттары, тәрбиелік ұстанымдары мен талаптары өзара үйлесімді болуы қажет. Тәрбие үдерісіндегі сабақтастық сақталған жағдайда ғана баланың тұлғалық, әлеуметтік және танымдық дамуы жүйелі жүзеге асады. Сондықтан отбасы мен мектепке дейінгі ұйымның өзара әрекеттестігі қазіргі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Бұл бағытта ата-аналар жиналыстары, семинарлар, тренингтер, шеберлік сағаттары, ашық есік күндері, жеке консультациялар және бірлескен мәдени-танымдық іс-шаралар маңызды рөл атқарады. Осындай жұмыстар арқылы ата-аналардың педагогикалық мәдениеті артып, олар баланың жас және жеке ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік алады. Сонымен қатар педагогтер мен ата-аналар арасында сенімді қарым-қатынас қалыптасып, бала тәрбиесіне қатысты ортақ шешімдер қабылдауға жағдай жасалады.
Мектепке дейінгі ұйымның меңгерушісі педагогтер мен ата-аналардың тиімді ынтымақтастығын ұйымдастырып, отбасының тәрбиелік әлеуетін арттыруға жағдай жасауы тиіс. Бұл мақсатта ата-аналарды білім беру процесіне белсенді тарту, олардың ұсыныстары мен пікірлерін ескеру, заманауи коммуникациялық құралдар арқылы тұрақты кері байланыс орнату маңызды. Мұндай жүйелі жұмыс балалардың эмоционалдық әл-ауқатын жақсартып, олардың әлеуметтік бейімделуіне, коммуникативтік дағдыларының қалыптасуына және тәрбиелеу мен оқыту сапасының артуына оң ықпал етеді. Нәтижесінде мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара серіктестігі тәрбиеленушінің үйлесімді дамуына бағытталған біртұтас тәрбиелік-білім беру кеңістігін қалыптастырады.
Қазіргі қоғамдағы ата-ананың жауапкершілігі.
Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы жағдайында ата-ананың тәрбиелік жауапкершілігі бұрынғыдан да маңызды бола түсті. Баланың экран алдында өткізетін уақытын бақылау, қауіпсіз цифрлық ортаны қалыптастыру, пайдалы ақпараттық ресурстарды таңдау және отбасы мүшелерінің тікелей қарым-қатынасын сақтау – бүгінгі отбасының маңызды міндеттерінің бірі.
Сонымен қатар ата-аналар өздерінің жеке үлгісі арқылы бала бойында кітап оқуға қызығушылықты, салауатты өмір салтын, мәдениетті қарым-қатынасты және ұлттық құндылықтарды қалыптастыруы қажет. Себебі бала ең алдымен үлкендердің әрекетін қайталайды.
Қорытынды.
Қорыта айтқанда, отбасы – баланың тұлғалық, зияткерлік, әлеуметтік және рухани дамуының негізгі іргетасы. Отбасында қалыптасқан құндылықтар мен тәрбие қағидалары баланың кейінгі өміріне, оқу жетістігіне және қоғамдағы орнына тікелей әсер етеді. Сондықтан мектепке дейінгі ұйым мен отбасының өзара ынтымақтастығын нығайту, ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыру және ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиені жүйелі ұйымдастыру – сапалы мектепке дейінгі білім берудің басты шарттарының бірі. Осындай бірлескен жұмыс нәтижесінде өз елінің мәдениеті мен дәстүрін құрметтейтін, адамгершілік құндылықтарды бойына сіңірген, жан-жақты дамыған тұлға қалыптасады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Әбенбаев С. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Дарын, 2004. – 230 б. (Кітапта бала дамуындағы жанұяның рөлі мен тәрбие құралдары кеңінен сипатталған).
2. Ахметова А. Қ. Мектепке дейінгі ұйымдардағы заманауи тәрбие мәселелері // Отбасы және балабақша журналы. – 2022. – №3. – 12-15 бб. (Мақала балабақша мен ата-ананың серіктестігіне арналған).
3. Жұмабаева А. Ә., Сәдуақасова К. М. Балабақшадағы тәрбие жұмысының ерекшеліктері. – Астана: Фолиант, 2018. – 180 б. (Мектепке дейінгі кезеңдегі эмоционалдық даму мен мінез-құлық қалыптасуы қарастырылған).
4. Қалиев С., Майғаранова Ш. Отбасылық тәрбие және ұрпақ сабақтастығы. – Алматы: Рауан, 2010. – 145 б. (Ата-ананың балаға үлгі болуы және үйдегі дұрыс атмосфера туралы еңбек).
5. Мұқанова Қ. Р. Бала тәрбиесіндегі ата-ананың жіберетін қателіктері және оның салдары // Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту журналы. – 2024. – №1. – 8-11 бб.
