Əлеуметтік желілердің жастар психологиясына əсері

Омирзак Қуралай Аянқызы
Қазақ Ұлттық Қыздар Педогогикалық Университетеі
Алматы,Қазақстан

Аңдатпа

Бұл мақалада әлеуметтік желілердің жастардың психологиялық жағдайына тигізетін әсері қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғамда әлеуметтік желілер жастар өмірінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Олар ақпарат алмасу, қарым-қатынас жасау және өзін-өзі таныту мүмкіндіктерін кеңейтсе, екінші жағынан психологиялық тәуелділік, мазасыздық, күйзеліс және өзін-өзі бағалаудың төмендеуі сияқты мәселелерді туындатуы мүмкін. Зерттеу барысында әлеуметтік желілердің жастар психологиясына оң және теріс ықпалдары талданып, олардың психикалық саулыққа әсер ету ерекшеліктері анықталды.

Түйін сөздер: әлеуметтік желі, жастар, психологиялық жағдай, тәуелділік, күйзеліс, мазасыздық, цифрлық орта

Кіріспе

XXI ғасыр ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуымен ерекшеленеді. Цифрлық технологиялардың жетілуі, интернет желісінің қолжетімділігінің артуы және мобильді құрылғылардың кең таралуы қоғамның барлық саласына елеулі ықпал етті. Бүгінде интернет тек ақпарат алмасу құралы ғана емес, білім алу, еңбек ету, қарым-қатынас жасау және бос уақытты ұйымдастырудың негізгі платформасына айналды. Әлемдік статистикалық деректерге сәйкес, интернет пайдаланушыларының саны жыл сайын өсіп келеді. Мысалы, DataReportal агенттігінің 2024 жылғы есебі бойынша, әлем халқының шамамен 66%-дан астамы интернетті тұрақты пайдаланады. Сонымен қатар әлеуметтік желілерді қолданушылар саны 5 миллиардтан асып, олардың үлесі әлем тұрғындарының жартысынан көбін құрады. Бұл көрсеткіштер әлеуметтік желілердің қазіргі қоғам өміріндегі маңызын айқын көрсетеді.

Интернет пен әлеуметтік желілердің кең таралуы адамдардың күнделікті өмір салтын түбегейлі өзгертті. Әсіресе жастар әлеуметтік желілердің ең белсенді пайдаланушылары болып табылады. Жас буынның басым бөлігі ақпаратты дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарынан емес, әлеуметтік платформалар арқылы алады. Бүгінде Instagram, TikTok, Facebook, Telegram және басқа да платформалар жастардың ақпарат алу, қарым-қатынас жасау, пікір алмасу, шығармашылық қабілеттерін көрсету және бос уақытын өткізу құралдарына айналды. Әлеуметтік желілер жастардың қоғамдық және мәдени өміріне де ықпал етеді. Олар арқылы жастар әлемдік жаңалықтардан хабардар болып, түрлі білім беру ресурстарына қол жеткізеді, қоғамдық бастамаларға қатысады және өз көзқарастарын еркін білдіруге мүмкіндік алады. Сонымен қатар әлеуметтік желілер кәсіпкерлік, маркетинг және жеке бренд қалыптастыру салаларында да маңызды рөл атқара бастады. Көптеген жастар әлеуметтік платформаларды білім алу, кәсіби байланыс орнату және табыс табу құралы ретінде пайдаланады.

Алайда әлеуметтік желілердің ықпалы тек оң нәтижелермен шектелмейді. Ғалымдар әлеуметтік желілерді шамадан тыс пайдалану уақытты тиімсіз жұмсауға, тәуелділік белгілерінің қалыптасуына, психологиялық күйзеліске және оқу үлгерімінің төмендеуіне әсер етуі мүмкін екенін атап көрсетеді. Сондықтан әлеуметтік желілердің жастар өміріндегі рөлін жан-жақты зерттеу қазіргі қоғам үшін өзекті ғылыми мәселелердің бірі болып табылады.

Әлеуметтік желілердің кеңінен қолданылуы жастардың тұлғалық дамуына, дүниетанымына және психологиялық жағдайына айтарлықтай ықпал етеді. Бір жағынан, олар жастардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, әлеуметтік байланыстарын нығайтуға мүмкіндік берсе, екінші жағынан психологиялық тұрақсыздықтың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Осыған байланысты әлеуметтік желілердің жастар психологиясына әсерін ғылыми тұрғыдан зерттеу өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Негізгі бөлім

Қазіргі таңда әлеуметтік желілер жастардың күнделікті өмірінің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Олар тек қарым-қатынас жасау құралы ғана емес, сонымен қатар білім алу, ақпарат іздеу, жаңалықтармен танысу және өзін-өзі дамыту алаңы ретінде қызмет етеді. Цифрлық технологиялардың дамуымен бірге әлеуметтік желілердің функционалдық мүмкіндіктері кеңейіп, олар жастардың әлеуметтік, мәдени және білім беру қажеттіліктерін қанағаттандырудың тиімді тетігіне айналды.

Әлеуметтік желілер арқылы жастар әлемнің әртүрлі елдерінің мәдениетімен танысып, өздерінің қызығушылықтарына сәйкес қауымдастықтарға қосыла алады. Сонымен қатар бұл платформалар пікір алмасуға, шығармашылық жұмыстарды жариялауға және кәсіби дағдыларды дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, көптеген жастар әлеуметтік желілерді шетел тілдерін үйрену, онлайн курстарға қатысу, ғылыми және танымдық контенттерді қарау мақсатында пайдаланады. Осылайша әлеуметтік желілер бейресми білім алудың маңызды құралдарының біріне айналып отыр.

Зерттеулер көрсеткендей, жастардың басым бөлігі күніне бірнеше сағат уақытын әлеуметтік желілерде өткізеді. Мәселен, халықаралық зерттеу орталықтарының деректеріне сәйкес, 16–24 жас аралығындағы жастар әлеуметтік желілерді ең белсенді пайдаланушылар санатына жатады. Олар күн сайын бірнеше рет желіге кіріп, ақпарат тұтынады, достарымен байланысады және түрлі онлайн қауымдастықтардың жұмысына қатысады. Бұл үрдіс жастардың ақпаратқа қолжетімділігін арттырып, олардың әлеуметтік белсенділігін күшейтеді. Сонымен қатар әлеуметтік желілердің шамадан тыс пайдаланылуы белгілі бір тәуекелдерді де туындатады. Виртуалды ортаға тәуелділіктің күшеюі жастардың уақытты тиімді пайдалануына кері әсер етуі мүмкін. Кейбір зерттеулер әлеуметтік желілерде ұзақ уақыт отырудың оқу үлгерімінің төмендеуіне, ұйқы режимінің бұзылуына және психологиялық жай-күйдің нашарлауына ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан әлеуметтік желілердің жастар өміріне тигізетін оң және теріс әсерлерін кешенді түрде зерттеу қазіргі қоғам үшін маңызды ғылыми мәселелердің бірі болып саналады.

Əлеуметтік желілердің психологиялық жағдайға оң əсері.

Әлеуметтік желілер жастар психологиясына оң әсер ететін маңызды құралдардың бірі болып табылады. Ғылыми зерттеулер олардың әлеуметтік қолдау көрсету, білім алу мүмкіндіктерін кеңейту және шығармашылық әлеуетті дамытудағы рөлін дәлелдейді.

Біріншіден, әлеуметтік желілер әлеуметтік қолдау алуға мүмкіндік береді. Жастар түрлі онлайн қауымдастықтар арқылы өз пікірлерін білдіріп, эмоциялық қолдау таба алады. Америкалық зерттеушілердің мәліметінше, жасөспірімдердің 71%-ы әлеуметтік желілер арқылы достарымен байланыста болу олардың қиын кезеңдерді жеңіл еңсеруіне көмектесетінін атап өткен. Бұл әлеуметтік оқшаулану мен жалғыздық сезімінің төмендеуіне ықпал етеді.

Екіншіден, әлеуметтік желілер ақпарат пен білімге қолжетімділікті арттырады. Pew

Research Center зерттеуі бойынша, жастардың шамамен 80%-ы жаңалықтар мен білім беру сипатындағы ақпаратты әлеуметтік желілер арқылы алады. YouTube, Telegram және басқа платформалардағы білім беру ресурстары жастардың танымдық және кәсіби дамуына мүмкіндік береді.

Үшіншіден, әлеуметтік желілер шығармашылық қабілеттерді дамытуға жағдай жасайды. Instagram, TikTok және басқа платформалар жастарға өз шығармашылық жұмыстарын жариялап, аудиториямен кері байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Бұл олардың өзін-өзі танытуына, цифрлық дағдыларын жетілдіруіне және жаңа кәсіби мүмкіндіктерге қол жеткізуіне ықпал етеді.

Сонымен қатар әлеуметтік желілер коммуникативтік құзыреттерді дамытуға, кәсіби байланыстар орнатуға және қоғамдық белсенділікті арттыруға көмектеседі. Онлайн пікірталастар мен қоғамдық бастамаларға қатысу жастардың азаматтық ұстанымының қалыптасуына және әлеуметтік капиталын арттыруға әсер етеді.

Әлеуметтік желілердің психологиялық жағдайға теріс әсері

Әлеуметтік желілердің жағымды жақтарымен қатар, олардың жастар психологиясына кері әсер ететін тұстары да аз емес.

Әлеуметтік желілердің жастар өміріндегі маңызы артқан сайын олардың психологиялық денсаулыққа тигізетін кері әсерлері де өзекті мәселеге айналуда. Ғылыми зерттеулер әлеуметтік желілерді шамадан тыс пайдаланудың бірқатар психологиялық және әлеуметтік тәуекелдермен байланысты екенін көрсетеді.

Ең алдымен, әлеуметтік желілерге тәуелділік мәселесі назар аудартады. Жастардың едәуір бөлігі әлеуметтік желілерді күнделікті бірнеше сағат бойы пайдаланады. Ұзақ уақыт экран алдында отыру оқу өнімділігінің төмендеуіне, ұйқы режимінің бұзылуына және шынайы өмірдегі қарым-қатынас белсенділігінің азаюына әсер етуі мүмкін.

Екінші маңызды мәселе – өзін өзгелермен салыстыру. Әлеуметтік желілерде көбінесе адамдардың өміріндегі жетістіктері мен жағымды сәттері көрсетіледі. Мұндай контентті үздіксіз бақылау жастардың өз өміріне қанағаттанбауына, өзін-өзі бағалауының төмендеуіне және психологиялық күйзелістің артуына ықпал етеді.

Сонымен қатар әлеуметтік желілерді шамадан тыс пайдалану мазасыздық пен депрессиялық белгілердің күшеюімен байланысты. Ғалымдар лайктар мен пікірлерге тәуелділік, қоғамдық бағалаудан қорқу және онлайн қысым жастардың эмоционалдық әлауқатына теріс әсер ететінін анықтаған.

Тағы бір маңызды мәселе – кибербуллинг. Интернет кеңістігіндегі қорлау, кемсіту және агрессивті мінез-құлық жастардың психологиялық саулығына елеулі қауіп төндіреді. Кибербуллингке ұшыраған жасөспірімдер арасында күйзеліс, мазасыздық және әлеуметтік оқшаулану белгілері жиі кездеседі. Сондықтан әлеуметтік желілерді қауіпсіз және саналы пайдалану дағдыларын қалыптастыру қазіргі қоғамның маңызды міндеттерінің бірі.

Əлеуметтік желілердің жастар психологиясына теріс əсері жөніндегі зерттеу деректері

Психологиялық денсаулықты сақтаудың жолдары.

Жастардың психологиялық саулығын сақтау үшін әлеуметтік желілерді саналы түрде пайдалану маңызды.

Біріншіден, әлеуметтік желілерде өткізілетін уақытқа шектеу қою қажет. Уақытты тиімді жоспарлау цифрлық тәуелділіктің алдын алуға көмектеседі.

Екіншіден, шынайы өмірдегі қарым-қатынастарды дамыту маңызды. Отбасы мүшелерімен және достармен тікелей қарым-қатынас жасау эмоционалдық тұрақтылықты күшейтеді.

Үшіншіден, жастардың медиасауаттылығын арттыру қажет. Олар әлеуметтік желілердегі ақпараттың барлығы шынайы бола бермейтінін түсінуі тиіс.

Төртіншіден, психологиялық қолдау жүйелерін дамыту маңызды. Білім беру ұйымдары мен ата-аналар жастардың эмоционалдық жағдайына көңіл бөліп, қажет жағдайда кәсіби көмек көрсетуі қажет.

Қорытынды

Қорытындылай келе, әлеуметтік желілер қазіргі жастардың өмірінде маңызды рөл атқарады және олардың психологиялық жағдайына елеулі әсер етеді. Әлеуметтік желілер жастардың білім алуына, қарым-қатынас жасауына және өзін-өзі дамытуына мүмкіндік бергенімен, шамадан тыс қолданылған жағдайда психологиялық тәуелділікке, мазасыздыққа, депрессиялық көңіл-күйге және өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Сондықтан әлеуметтік желілерді тиімді әрі саналы пайдалану мәдениетін қалыптастыру қажет. Бұл жастардың психикалық денсаулығын сақтауға, олардың тұлғалық және әлеуметтік дамуын қолдауға мүмкіндік береді.

Əдебиеттер:

1. Digital 2024: Global Overview Report [Электрондық ресурс] // DataReportal. – 2024. – Қолжетімділік режимі: https://datarepcom/reports/digital-2024-global-overviewreport (қаралған күні: 23.06.2026).
2. Viner R. M., Gireesh A., Stiglic N., Hudson L. D., Goddings A. L., Ward J. L., Nicholls D. E. Roles of cyberbullying, sleep, and physical activity in mediating the effects of social media use on mental health and wellbeing among young people // The Lancet Child & Adolescent Health. – 2019. – Vol. 3, № 10. – P. 685–696.
3. Kelly Y., Zilanawala A., Booker C., Sacker A. Social Media Use and Adolescent Mental Health: Findings From the UK Millennium Cohort Study // EClinicalMedicine. – 2018. – Vol. 6. – P. 59–68.
4. Royal Society for Public Health. Status of Mind: Social Media and Young People’s Mental Health and Wellbeing [Электрондық ресурс]. – London : RSPH, 2017. – Қолжетімділік режимі: https://www.rsporg.uk (қаралған күні: 23.06.2026).
5. Anderson M., Jiang J. Teens, Social Media and Technology 2023 [Электрондық ресурс] // Pew Research Center. – Washington, DC, 2023. – Қолжетімділік режимі: https://www.pewresearch.org (қаралған күні: 23.06.2026).
6. Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying [Электрондық ресурс]. – Paris: UNESCO Publishing, 2023. – Қолжетімділік режимі: https://www.unesco.org (қаралған күні: 23.06.2026). 
7. Twenge J. M., Joiner T. E., Rogers M. L., Martin G. N. Increases in Depressive Symptoms, Suicide-Related Outcomes, and Suicide Rates Among U.S. Adolescents After 2010 and Links to Increased New Media Screen Time // Clinical Psychological Science. – 2018. – Vol. 6, № 1. – P. 3–17.
8. Woods H. C., Scott H. #Sleepyteens: Social Media Use in Adolescence Is Associated with Poor Sleep Quality, Anxiety, Depression and Low Self-Esteem // Journal of Adolescence. – 2016. – Vol. 51. – P. 41–49.
9. Keles B., McCrae N., Grealish A. A Systematic Review: The Influence of Social Media on Depression, Anxiety and Psychological Distress in Adolescents // International Journal of Adolescence and Youth. – 2020. – Vol. 25, № 1. – P. 79–93.
10. Common Sense Media. The Common Sense Census: Media Use by Tweens and Teens [Электрондық ресурс]. – San Francisco, 2023. – Қолжетімділік режимі: https://www.commonsensemedia.org (қаралған күні: 23.06.2026).