Ұлттық құндылықтар негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу және оқыту

Қойлыбаева Бақыткүл Бегалиевна
Лауазымы: тәрбиеші
Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Түгіскен ауылы
«Айдана-1999» балабақшасы

Кіріспе

Мектепке дейінгі білім беру жүйесі баланың тек зияткерлік дамуын ғана емес, оның рухани-адамгершілік, мәдени және әлеуметтік қалыптасуын қамтамасыз ететін негізгі институт болып табылады. Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, мәдени ықпалдастық пен ақпарат ағынының күшеюі ұлттық тәрбие мәселесін ерекше өзекті етеді. Осы жағдайларда баланың ұлттық болмысының негізін ерте жастан қалыптастыру педагогикалық тұрғыдан маңызды міндетке айналып отыр.

Мектеп жасына дейінгі кезең – баланың құндылықтар жүйесі қалыптаса бастайтын, мінез-құлқы мен дүниетанымының іргетасы қаланатын кезең. Дәл осы жаста бала өз ортасын, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, салт-дәстүрлерді, тілдік және мәдени ерекшеліктерді саналы түрде қабылдай бастайды. Сондықтан балабақшада ұйымдастырылатын тәрбие мен оқыту процесі ұлттық құндылықтарға сүйеніп жүргізілгенде ғана баланың тұлғалық дамуы үйлесімді сипат алады.

Ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу мен оқыту баланың өз халқының мәдени мұрасын тануына, туған тіліне құрметпен қарауына, ұлттық мінез-құлық нормаларын меңгеруіне жағдай жасайды. Бұл бағыт мектепке дейінгі ұйымдарда мақсатты, жүйелі және ғылыми негізде ұйымдастырылуы тиіс.

Негізгі бөлім

Ұлттық құндылықтардың мектеп жасына дейінгі тәрбиедегі орны.

Ұлттық құндылықтар – халықтың тарихи тәжірибесі арқылы қалыптасқан рухани, мәдени және әлеуметтік нормалар жүйесі. Олар ұлттың дүниетанымын, өмір салтын, қарым-қатынас мәдениетін айқындайды. Мектеп жасына дейінгі балалар үшін ұлттық құндылықтар ұғымы теориялық түсінік ретінде емес, күнделікті өмірде көрініс табатын әрекет, дәстүр және мінез-құлық үлгілері арқылы қабылданады.

Балабақшада ұлттық құндылықтарды меңгерту баланың тұлғалық дамуына тікелей ықпал етеді. Ұлттық тәрбиенің мазмұны баланың адамгершілік қасиеттерін қалыптастырумен тығыз байланысты. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, қонақжайлық, еңбекқорлық, мейірімділік сияқты қасиеттер ұлттық тәрбие арқылы баланың мінез-құлқына сіңіріледі.

Ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеудің мазмұндық бағыттары.

Мектеп жасына дейінгі ұйымдарда ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие бірнеше өзара байланысты бағытта жүзеге асырылады.

Ана тілі және тілдік мәдениет.

Ана тілі – ұлттық тәрбиенің негізгі тірегі. Баланың тіл арқылы ойлауы, қарым-қатынас жасауы және ұлттық дүниетанымды қабылдауы қалыптасады. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін (ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш) пайдалану баланың сөздік қорын дамытып қана қоймай, ұлттық ойлау жүйесін қалыптастырады.

Ұлттық салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар.

Балабақшада салт-дәстүрлер баланың жас ерекшелігіне сай, тәрбиелік мәні ашылып беріледі. Бұл бағытта дәстүрлерді таныстыру емес, олардың мағынасын түсіндіру маңызды. Баланың күнделікті әрекетінде сәлемдесу, үлкенге жол беру, ортақ ережелерді сақтау сияқты мінез-құлық дағдылары ұлттық тәрбие мазмұнын құрайды.

Ұлттық ойындар мен қимыл-қозғалыс әрекеті.

Ұлттық ойындар баланың дене дамуын, ептілігін және әлеуметтік қарым-қатынасын жетілдіреді. Сонымен қатар олар арқылы бала халықтың тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен танысады. Ұлттық ойындар тәртіпке баули отырып, ұжымдық әрекетке үйретеді.

Еңбек тәрбиесі және тұрмыстық мәдениет.

Ұлттық тәрбиеде еңбекке баулу маңызды орын алады. Баланың қарапайым еңбек әрекеттеріне қатысуы (ретке келтіру, күтіп-баптау) оның жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Еңбек арқылы бала ұлттық мінездің маңызды белгісі – еңбекқорлықты меңгереді.

Ұлттық құндылықтар негізінде оқытуды ұйымдастыру ерекшеліктері

Ұлттық мазмұндағы оқыту баланың танымдық дамуын қамтамасыз етеді. Балабақшада оқу іс-әрекеттері ұлттық мазмұнмен байытылғанда, бала білімді өмірмен байланыстыра қабылдайды. Мысалы, табиғат құбылыстарын халықтық түсініктермен, сандық ұғымдарды тұрмыстық мысалдармен ұштастыру баланың қызығушылығын арттырады.

Интеграцияланған оқыту ұлттық құндылықтарды түрлі білім салаларымен байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл баланың дүниетанымын тұтас қалыптастырады және білімді саналы меңгеруіне жағдай жасайды.

Тәрбиешінің кәсіби рөлі.

Ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеу мен оқытуда тәрбиешінің рөлі айрықша. Педагог ұлттық мәдениетті терең меңгеріп, оны баланың жас ерекшелігіне сай жеткізе білуі тиіс. Тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті, қарым-қатынасы, іс-әрекеті бала үшін тікелей үлгі болып табылады. Тәрбиеші ұлттық құндылықтарды тек түсіндіріп қана қоймай, оларды күнделікті тәрбие процесінде жүзеге асырады. Осындай жүйелі педагогикалық жұмыс баланың ұлттық санасының қалыптасуына ықпал етеді.

Отбасы мен балабақша арасындағы сабақтастық.

Ұлттық тәрбие тек балабақшада ғана қалыптаспайды, ол отбасында жалғасуы тиіс. Сондықтан ата-анамен тығыз байланыс орнату – тәрбиенің тиімділігін арттыратын маңызды шарт. Балабақша мен отбасы талаптарының бірлігі балада тұрақты мінез-құлық пен құндылықтар жүйесін қалыптастырады.

Қорытынды

Ұлттық құндылықтар негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу және оқыту – баланың рухани, мәдени және әлеуметтік дамуын қамтамасыз ететін маңызды педагогикалық бағыт. Бұл тәрбие баланың өз халқының мәдени мұрасын тануына, ұлттық болмысын сезінуіне және қоғамда өзіндік орнын табуына мүмкіндік береді.

Балабақшада ұлттық құндылықтарға негізделген жүйелі тәрбие мен оқыту ұйымдастырылған жағдайда балада адамгершілік қасиеттер, ұлттық сана және әлеуметтік жауапкершілік қалыптасады. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық құндылықтарды ғылыми негізде, мақсатты түрде жүзеге асыру – болашақ ұрпақты рухани бай, ұлттық болмысы берік тұлға ретінде тәрбиелеудің негізгі шарты болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Ұзақбаева С.А. Мектепке дейінгі тәрбие негіздері. – Алматы.

2. Сейсенбаева А.Қ. Мектепке дейінгі педагогика. – Алматы.

3. Жұмабекова Ф.Н. Мектеп жасына дейінгі балаларды ұлттық тәрбиеге баулу. – Алматы.

4. Баймұханбетова Г.К. Балабақшадағы этнопедагогика негіздері. – Шымкент.

5. «Балабақша» журналы. – Ұлттық тәрбие мәселелері.

6. «Мектепке дейінгі білім беру» журналы. – Этномәдени білім беру тәжірибесі.

7. «Отбасы және балабақша» журналы. – Ұлттық құндылықтар және отбасы тәрбиесі.

8. «Педагогика және психология» журналы. – Ұлттық тәрбие және тұлғалық даму мәселелері.