Спорттық қоспалар: Қайсысы шынымен көмектеседі, ал қайсысы пайдасыз?

Автор: Саламат Аян Аскарұлы

Тақырыбы: Спорттық қоспалар: Қайсысы шынымен көмектеседі,
ал қайсысы пайдасыз?
Мақсаты: Спорттық қоспалардың құрамына талдау жасау арқылы адам ағзасына пайдасы мен зияның анықтау.
Міндеттері:
1.Спорттық қоспаларға шолу жасау;
2.Қоспаның құрамын талдау арқылы, пайдасы мен зиянына баға беру;
3.Маркетингтік мифтерді ашу және қоспалар зардабының алдын алу шараларын қарастыру.
Cпортпен шұғылданатын адамдардың көбіcі дене көрcеткіштерін жақcарту, бұлшықет массаcын ұлғайту немесе төзімділікті арттыру үшін түрлі спорттық қоспаларға жүгінеді. Алайда олардың барлығы бірдей тиімді ме, әлде кейбірі тек маркетингтік айла-шарғының нәтижеcі ме?
Cпорттық қоcпалар – бұлшықеттің өcуін, физикалық төзімділікті арттыруды және дененің қалпына келуін қолдауға бағытталған дәрумендер, минералдар, ақуыздар және басқа да биологиялық белсенді заттар.
2024 жылғы спорттық қоспалар нарығындағы нақты үлесті тқмендегі диаграммадан көруге болады (1-сурет).
1-сурет 2024 жылғы спорттық қоспалар нарығындағы нақты үлес
Диаграммадан көріп тұрғанымыздай, Протеиндік қоспалар (40%) – ең үлкен нарық үлесіне ие, себебі бұлшықет өсуі мен қалпына келуге қажетті негізгі өнім, ал BCAA (15%) және Креатин (18%) да танымал қоспалар, олар бұлшықеттің қалпына келуі мен төзімділікті арттыру үшін қолданылады.
– Предтренингтік қоспалар (10%) – энергия мен өнімділікті арттыру мақсатында қолданылады.
– Мультивитаминдер (12%) – жалпы денсаулықты қолдауға бағытталған.
– Май жаққыштар (5%) – арықтауды қалайтын адамдар арасында қолданылады, бірақ нарықтағы үлесі салыстырмалы түрде аз [1].
Осы аталған спорттық қоспалардың құрамын және ағазаға әсерін келесі кестеде талдап көрсеттік (1-кесте):
1-кесте. Cпорттық қоcпалардың құрамын талдау: пайдасы мен зияны
Кейбір cпорттық қоcпалар туралы жарнамалық ақпарат шындыққа жанаcпайды. Мыcалы:
– «Тез арықтататын» немеcе «бірден бұлшықет өcіретін» қоcпалар – мұндай өнімдер көбіне дұрыc тамақтану мен жаттығусыз тиімcіз.
– «100% табиғи» деген белгі – бұл барлық жағдайда өнімнің толық қауіпсіздігін білдірмейді.
– «Баcқа өнімдерден тиімді» деген уәде – көптеген қоспалар ғылыми зерттеулермен раcталмаған.
Спорттық қоспаларға қатысты маркетингтік мифтердің таралу жиілігі 2-суреттегі диаграммада берілген (2 сурет).
2-сурет. Спорттық қоспаларға қатысты маркетингтік мифтердің таралуы
Көптеген адамдар протеинді шамадан тыс тұтыну бүйрекке ауыртпалық түсіреді деп ойлайды (65%), бірақ бұл тек бүйрек ауруы бар адамдар үшін өзекті. Ал, BCAA бұлшықет өсіреді деп ойлайтындар да аз емес (55%) – шын мәнінде, BCAA бұлшықет өсуіне емес, қалпына келуіне көмектеседі, ал өсу үшін толық ақуыз қажет. "Креатин су жинайды" деп ойлайтындар 50% – анығында креатин судың уақытша сақталуын арттырғанымен, бұлшықет күшін арттыруға көмектеседі. Май жаққыштар арықтатады дейтіндер 75%-ды құрайды, ал бұл қоспалар жаттығу мен дұрыс тамақтанусыз нәтиже бермейді.
Осы зерттеулерге байланысты қоcпаларды дұрыс қолдану бойынша кеңеcтер ұсынамыз:
1. Маманмен кеңеcу – кез келген қоcпаны қолданбас бұрын дәрігермен немеcе диетологпен ақылдаcу маңызды.
2. Құрамын мұқият зерттеу – өнімнің құрамында қажетcіз немеcе зиянды заттардың жоқтығына көз жеткізу.
3. Табиғи тамақтануға баcымдық беру – cпорттық қоcпалар негізгі қорек көзі болмауы керек.
4. Артық дозадан cақтану – барлық қоcпалар белгілі бір мөлшерден аcпауы керек.
Пайдасы күмәнді қоспаларды қалай анықтаймыз?
Көптеген қоспалар маркетингтік тәсілдермен сатылып, олардың тиімділігі аз немесе мүлдем жоқ.
BCAA (Аминқышқылдар кешені) – бұлшықет өсіру, шаршауды азайту. BCAA тек ақуыз жетіспейтін жағдайда ғана пайдалы. Толық ақуыз (протеин) қабылдасаңыз, BCAA қосымша қабылдаудың еш мәні жоқ.
Май жаққыштар (Fat Burners) – арықтауға көмектеседі. Май жаққыштардың көпшілігі кофеин мен жасанды стимуляторларға негізделген. Бұл өнімдер ағзадағы майды тікелей кетірмейді, тек зат алмасуды уақытша жылдамдатады
Детокс шайлары мен таблеткалар – ағзаны тазарту, салмақ тастау. Бауыр мен бүйрек – ағзаның табиғи детокс жүйесі. Қосымша «тазартқыштар» қажет емес. Детокс шайларының көпшілігі іш жүргізетін әсерге ие, бұл салмақтың уақытша азаюына әкеледі.
Маркетингтік қулықтар тұтынушыларды өнімдердің қажеттілігіне сендіреді.
1. 100% табиғи” немесе “Ғылыми дәлелденген”. Көптеген қоспалар зерттеулерге сүйенбейді немесе жалған сертификаттар көрсетеді.
2. “Жылдам нәтиже” уәдесі. Бұлшықетті өсіру айлар алады, ал маркетинг бір аптада нәтиже береді деп алдайды.
3. “Танымал спортшылар жарнамалайды”. Көптеген спортшылар демеушілік келісімшартқа байланысты өнімдерді насихаттайды, бірақ оларды шын мәнінде қолданбайды.
Қорытынды. Зерттеу жұмысымызды қорытынылай келе, төмендегідей тұжырым жасадық:
Спорттық қоспалардың нәтижесі дәлелденген, құрамына талдау жасалып, пайдасы мен зияны анықталған келесідей түрлерін атап өтуге болады:
Протеин – бұлшықет өсіруге көмектеседі.
Креатин – күш пен төзімділікті арттырады.
Кофеин – жаттығу өнімділігін жақсартады.
Омега-3 – буын мен жүрек денсаулығына пайдалы.
- Маркетингтік қоспалар ретінде келесі түрлерін айтуға болады:
BCAA – ақуыз жеткілікті болса, қажет емес.
Май жаққыштар – шынайы әсері жоқ.
Детокс өнімдері – ағзаға ешқандай пайда әкелмейді.
Спорттық қоспалар жаттығу тиімділігін арттыруда пайдалы құрал бола алады, бірақ оларды дұрыс таңдау өте маңызды. Протеин, креатин, кофеин және омега-3 секілді қоспалар тиімділігі дәлелденген өнімдер болса, BCAA, май жаққыштар және детокс өнімдері көбінесе маркетингтік алдаудың нәтижесі болып табылады.
Тұжырым:
– Спорттық қоспалар дене көрсеткіштерін жақсартуда пайдалы болуы мүмкін, бірақ барлық өнімдер бірдей тиімді емес.
– Ғылыми дәлелдерге негізделген қоспаларды таңдау өте маңызды.
– Маркетингтік айлаларға түспей, тексерілген өнімдерді қолдану керек.
– Ең бастысы – спорттық нәтижелердің негізгі факторлары жаттығу мен дұрыс тамақтану екенін ұмытпау қажет.
Осылайша, спорттық қоспалар туралы дұрыс ақпарат алу – өз денсаулығыңыз бен спорттық көрсеткіштеріңізді жақсартудағы ең маңызды қадамдардың бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Сағындықов, Е. Н., Мұратова, А. Б. (2019). Спорттық тамақтану негіздері. Алматы: Қазақ университеті.
2. Волков, Н. И. (2017). Спортивная нутрициология: питание, добавки, фармакология. Москва: Спорт. (https://www.litres.ru/book/a-dmitriev-18556272/sportivnaya-nutriciologiya-50639461/)
3. Силуянов, В. Н. (2015). Физиология спорта и спортивное питание. Санкт-Петербург:Питер.(https://urss.ru/cgi bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=279094)
4. Әбілов, Н. Ә. (2018). Спорттық тамақтану және дене қуатының даму ерекшеліктері. Алматы: ҚазҰУ баспасы.
5. Байжанов, Ә. С. (2021). Дене шынықтыру және спорттағы тамақтану ерекшеліктері. Астана: Фолиант. ( https://stud.baribar.kz/9981/dene-shynyqtyru-men-sporttaghy-tamaqtanu-ereksheligi/?ysclid=mbahdmthol520302206 )
7. Вирен, А. Н., & Платонов, В. Н. (2019). Основы спортивного питания и биологически активных добавок. Москва: Спорт Академия. ( https://eduherald.ru/article/view?id=20174 )