Құқықтық талдауда жасанды интеллект: заңгерлер үшін жаңа көкжиек

Төлеу А.Н- студент ҚарҰЗУ(Ю-23-1қ)

Құқықтық талдауда жасанды интеллект: заңгерлер үшін жаңа көкжиек

Аңдатпа

Бұл мақалада құқықтық талдау саласында жасанды интеллект технологияларын қолданудың маңызы, мүмкіндіктері мен өзекті мәселелері қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғамда жасанды интеллект құқықтық құжаттарды талдау, заңнамалық нормаларды іздеу, келісімшарттарды тексеру және сот тәжірибесін жүйелеу сияқты бағыттарда кеңінен қолданылып келеді.

Мақалада жасанды интеллекттің заңгерлердің кәсіби қызметіне тигізетін әсері, құқықтық қызметтің тиімділігін арттырудағы рөлі, сондай-ақ оны пайдаланудың ықтимал тәуекелдері талданады. Сонымен қатар Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі цифрландыру үдерісіне назар аударылып, болашақ заңгерлер үшін технологиялық сауаттылықтың маңыздылығы айқындалады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, құқықтық талдау, цифрландыру, заңгер, құқықтық технологиялар, сот тәжірибесі, электрондық сот, құқықтық жүйе.

Қазіргі таңда цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы қоғамның барлық саласына елеулі өзгерістер енгізуде. Әсіресе жасанды интеллект (ЖИ) ғылым мен техниканың маңызды бағыттарының біріне айналып, медицина, экономика, білім беру, өндіріс және мемлекеттік басқару салаларында кеңінен қолданылуда. Бұл өзгерістер құқық саласына да тікелей әсер етуде.

Дәстүрлі түрде заңгер мамандығы терең құқықтық білімді, логикалық ойлауды, заң нормаларын дұрыс түсіндіруді және дәлелдерді жан-жақты талдауды талап етеді. Алайда қазіргі уақытта құқықтық ақпарат көлемінің артуы заңгерлерден жұмысты жылдам әрі тиімді ұйымдастыруды қажет етеді. Осындай жағдайда жасанды интеллект құқықтық ақпаратты өңдеуге, қажетті заңнамалық нормаларды іздеуге, құжаттарды салыстыруға және құқықтық тәуекелдерді анықтауға көмектесетін маңызды құрал ретінде қалыптасып отыр.

Бұрын белгілі бір істі зерттеу барысында заңгерлер көптеген құжаттарды қолмен қарап, сот шешімдерін салыстырып, қажетті ақпаратты ұзақ уақыт іздеуге мәжбүр болатын. Қазіргі интеллектуалды жүйелер осы процестердің бір бөлігін автоматтандырып, мамандардың уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді.

Тақырыптың өзектілігі – жасанды интеллекттің құқықтық қызметке енуі заңгер мамандығының мазмұнын өзгертіп, жаңа кәсіби талаптарды қалыптастыруында. Осыған байланысты жасанды интеллект заңгерді алмастыра ма, әлде оның кәсіби қызметін жетілдіретін көмекші құралға айнала ма деген мәселе ерекше маңызға ие.

Мақаланың мақсаты – құқықтық талдауда жасанды интеллектті қолданудың негізгі бағыттарын анықтау, оның артықшылықтары мен тәуекелдерін қарастыру және Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі цифрлық технологиялардың маңызын бағалау.

1. Құқықтық талдауда жасанды интеллектті қолданудың негізгі бағыттары

Жасанды интеллект – ақпаратты өңдеу, заңдылықтарды анықтау, белгілі бір тапсырмаларды орындау және алынған деректер негізінде нәтиже ұсыну мүмкіндігі бар технологиялар жиынтығы. Құқық саласында ол ең алдымен ақпараттық-талдамалық жұмыстарды жеңілдетуге бағытталған.

Біріншіден, жасанды интеллект құқықтық құжаттарды талдауда қолданылады. Мысалы, келісімшарттардағы түсініксіз тұстарды, қайшылықтарды, тәуекелді талаптарды анықтауға және құжаттардың мазмұнын салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе ірі компаниялардың заң бөлімдері мен халықаралық құқықтық ұйымдар үшін тиімді.

Екіншіден, жасанды интеллект заңнамалық ақпаратты іздеу мен жүйелеуге көмектеседі. Заңгер белгілі бір құқықтық мәселе бойынша ақпарат іздеген кезде интеллектуалды жүйелер тиісті нормативтік құқықтық актілерді, құқықтық түсіндірмелерді және ұқсас сот шешімдерін табуға көмектесе алады. Дегенмен ұсынылған ақпараттың қолданыстағы заңнамаға сәйкестігін заңгер міндетті түрде тексеруі қажет.

Үшіншіден, жасанды интеллект сот тәжірибесін талдауда пайдаланылуы мүмкін. Ол бұрын қаралған істердегі ұқсас жағдайларды анықтап, сот шешімдеріндегі белгілі бір үрдістерді жүйелеуге мүмкіндік береді. Бұл адвокаттарға, прокурорларға және заңгерлерге құқықтық ұстаным қалыптастыру барысында қосымша ақпарат алуға көмектеседі.

2. Жасанды интеллекттің тиімділігі және халықаралық тәжірибе

Жасанды интеллекттің құқық саласындағы тиімділігін көрсететін халықаралық тәжірибелер бар.

Мысалы, LawGeex компаниясы жүргізген зерттеуде жасанды интеллект жүйесінің құпия ақпаратты жария етпеу туралы келісімшарттарды (NDA) тексеру нәтижелері тәжірибелі заңгерлердің көрсеткіштерімен салыстырылған. Зерттеуге 20 америкалық заңгер қатысқан. Нәтижесінде жасанды интеллект жүйесі 94 пайыздық дәлдік көрсетсе, заңгерлердің орташа көрсеткіші 85 пайызды құраған.

Сонымен қатар жүйе тапсырманы шамамен 26 секундта орындаған, ал заңгерлерге орта есеппен 92 минут қажет болған. Алайда бұл зерттеу тек нақты келісімшарттарды тексеру міндетіне қатысты жүргізілгенін ескеру қажет. Сондықтан оның нәтижесін құқықтық қызметтің барлық түріне бірдей қолдануға болмайды.

Келісімшарттарды автоматты түрде талдау саласында Ұлыбританияда құрылған Luminance платформасы да қолданылады. Бұл жүйе келісімшарттардың мазмұнын зерттеуге, маңызды тармақтарды анықтауға, құқықтық және коммерциялық тәуекелдерді белгілеуге мүмкіндік береді. Мұндай технологиялар заңгерлердің күнделікті қайталанатын жұмыстарын азайтып, күрделі құқықтық мәселелерге көбірек уақыт бөлуіне жағдай жасайды.

Сонымен қатар АҚШ-та COMPAS деп аталатын тәуекелді бағалау жүйесі белгілі. Ол сотталған немесе айыпталған адамның қайта құқық бұзу ықтималдығын бағалау үшін қолданылады. Жүйе әртүрлі деректерді талдап, белгілі бір тәуекел деңгейін ұсынады. Алайда бұл технология ғылыми және қоғамдық пікірталастарға себеп болған. Зерттеушілер оның нәтижелеріндегі дәлдік пен әділеттілік мәселелеріне, соның ішінде нәсілдік теңсіздік тәуекелдеріне назар аударған. Бұл мысал жасанды интеллектті құқық саласында қолданғанда оның нәтижелерін сыни тұрғыдан бағалау қажеттігін көрсетеді.

Осы халықаралық тәжірибелер жасанды интеллекттің заңгерлерге көмекші құрал бола алатынын дәлелдейді. Дегенмен технологияның тиімділігі оның қолданылу мақсатына, деректердің сапасына және адамның бақылауына тікелей байланысты.

3. Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі цифрлық технологиялар

Қазақстанда да құқықтық қызметтерді цифрландыру бағытында маңызды жұмыстар жүргізілуде. Азаматтар мен заңгерлер үшін электрондық қызметтердің қолжетімділігі артып, көптеген құқықтық рәсімдер қашықтан жүзеге асырылуда.

Мысалы, «Сот кабинеті» электрондық сервисі арқылы азаматтар сотқа талап арыздар мен өтініштерді электрондық түрде жолдай алады, сот істерінің қозғалысын бақылай алады және қажетті құжаттарды ала алады. Ал электрондық үкіметтің eGov порталы мемлекеттік қызметтерді онлайн алуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар COVID-19 пандемиясы кезеңінде онлайн сот отырыстары кеңінен қолданылып, сот процестерін қашықтан ұйымдастыру тәжірибесі қалыптасты. Бұл құқықтық қызметтердің қолжетімділігін арттыруда цифрлық инфрақұрылымның маңызын көрсетті.

Алайда электрондық қызметтерді цифрландыру мен жасанды интеллектті қолдану бір ұғым емес екенін атап өткен жөн. «Сот кабинеті» мен eGov – ең алдымен электрондық қызмет көрсету жүйелері. Олардың болуы сот төрелігін жүзеге асыруда жасанды интеллект толық көлемде қолданылып жатыр дегенді білдірмейді. Дегенмен бұл жүйелер Қазақстанның құқық саласындағы технологиялық жаңғыруының маңызды бөлігі болып табылады.

Болашақта жасанды интеллектті құқықтық ақпаратты талдау, сот тәжірибесін жүйелеу, құжаттарды өңдеу және азаматтарға құқықтық ақпарат ұсыну бағыттарында дамытуға мүмкіндік бар.

4. Жасанды интеллектті қолданудың артықшылықтары мен тәуекелдері

Жасанды интеллекттің құқық саласына енгізілуі бірқатар артықшылықтарға ие.

Біріншіден, ол уақытты үнемдейді. Көп көлемдегі құжаттарды қысқа мерзімде өңдеп, қажетті ақпаратты жылдам табуға көмектеседі.

Екіншіден, құқықтық қызметтің тиімділігін арттырады. Заңгерлер қайталанатын техникалық жұмыстарды автоматтандырып, күрделі құқықтық талдау мен кәсіби шешімдерге көбірек көңіл бөле алады.

Үшіншіден, құқықтық ақпараттың қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді. Азаматтар заңнама туралы бастапқы ақпаратты тезірек алып, өз құқықтары мен міндеттері жөнінде түсінік қалыптастыра алады.

Сонымен бірге жасанды интеллектті қолданудың белгілі бір тәуекелдері де бар. Мәселен, жүйе кейде қате немесе шындыққа сәйкес келмейтін ақпарат ұсынуы мүмкін. Сонымен қатар жеке деректердің құпиялылығы, ақпараттық қауіпсіздік, алгоритмдік әділетсіздік және жауапкершілікті анықтау мәселелері туындайды.

Әсіресе сот төрелігі саласында мұндай тәуекелдерге ерекше назар аудару қажет. Себебі сот шешімі адамның құқықтарына, бостандығына және тағдырына тікелей әсер етеді. Жасанды интеллекттің ұсынысы судьяның тәуелсіз бағалауы мен заң талаптарын алмастырмауы тиіс.

Осыған байланысты жасанды интеллектті қолдану кезінде заңдылық, әділеттілік, ашықтық, дербес деректерді қорғау және адамның жауапкершілігі қағидаттары сақталуы қажет.

5. Болашақ заңгердің кәсіби қызметіндегі жасанды интеллекттің орны

Жасанды интеллекттің дамуы заңгер мамандығының жойылуына емес, оның кәсіби қызметінің өзгеруіне алып келеді. Болашақ заңгер тек заң нормаларын білумен шектелмей, цифрлық технологияларды тиімді пайдалана алуы керек.

Қазіргі заңгерге құқықтық сауаттылықпен қатар ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, технологиялық құралдарды меңгеру, деректердің дұрыстығын тексеру және кәсіби этика талаптарын сақтау қабілеттері қажет.

Менің ойымша, жасанды интеллект заңгердің бәсекелесі емес, оның жұмысын жетілдіретін көмекші құралы болуы тиіс. Себебі технология ақпаратты өңдеп, талдау нәтижелерін ұсына алғанымен, адамның моральдық жауапкершілігін, ар-ожданын, әділеттілік сезімін және өмірлік тәжірибесін толық алмастыра алмайды.

Сондықтан болашақта құқық саласының дамуы адам интеллектісі мен жасанды интеллект мүмкіндіктерінің өзара үйлесімді байланысына негізделуі қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы.

Қазақстан Республикасының электрондық үкімет порталы. Электрондық мемлекеттік қызметтер туралы ақпарат.

LawGeex. AI vs. Lawyers: The Ultimate Showdown in NDA Review. – 2018.

Luminance. Artificial Intelligence for Legal Document Analysis. – Ресми ақпараттық материал.

Dressel J., Farid H. The Accuracy, Fairness, and Limits of Predicting Recidivism // Science Advances. – 2018. – Vol. 4, No. 1.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот кабинеті» электрондық сервисі туралы ақпараттық материалдары.

Ұқсас материалдар

• Жасанды интеллект: пайдалы құрал ма, әлде жаңа тәуекел ме?
• Жасанды интеллекттің мүмкіндігі мен шегі: қазақ оқырманына түсінікті талдау
• Жасанды интеллект: қазақ қоғамы үшін нақты мүмкіндік пен сақтықтың жаңа балансы