Қожа Ахмет Ясауи және «Диуани хикмет»

Экскурсия жетекшісі: Рысбаева Меруерт
ӘЗІРЕТ СҰЛТАН ҰЛТТЫҚ ТАРИХИ-МӘДЕНИ МУЗЕЙ-ҚОРЫҒЫ

Қожа Ахмет Ясауи және «Диуани хикмет»

Қожа Ахмет Ясауи – Орта Азиядан шыққан көрнекті ақын, сопылық поэзияның аса ірі өкілдерінің бірі, діни-ағартушы. Ол Ясы қаласында (қазіргі Түркістан қаласы) дүниеге келген. Жеті жасында әкесінен айырылған Ахмет жергілікті түркі сопысы Арыстан бабтың тәрбиесіне өтіп, алғашқы білімін сол кісіден алады. Кейін Бұхара қаласына барып, әйгілі медреседе білімін жалғастырады. Ұстазы Юсуф әл-Хамаданидің дүниеден өтуінен кейін оның рухани жолын жалғастырып, шәкірттеріне жетекшілік етеді.

Қожа Ахмет Ясауи он жеті жасынан бастап шағатай, араб, парсы және түркі тілдерінде шығармалар жазған. Ол шығыс әдебиеті мен поэзиясын, философиясын терең меңгерген білімдар тұлға болды.

Ясауи – оғыз-қыпшақ тілінде көркем туындылар жазған алғашқы дарынды түркі ақындарының бірі. Оның ең танымал еңбегі – «Диуани хикмет» («Даналық кітабы»). Бұл жинаққа енген өлеңдердің құндылығы олардың халықтық тілмен жазылып, көпшілікке түсінікті болуында. Шығармада ислам дінінің негізгі қағидалары түсіндіріліп, адамды сабырлылыққа, қарапайым өмір сүруге, нәпсіні тыюға, әділдікке, адалдыққа және мейірімділікке шақырады.

Ахмет Ясауидің ең үлкен еңбегі – өз шығармаларын туған түркі тілінде жазып, оны әдеби тіл дәрежесіне көтеруі болды.

Қожа Ахмет Ясауи туралы негізгі мәліметтер «Диуани хикмет» шығармасында көрініс тапқан. Онда оның жастай жетім қалғаны, сопылық жолды таңдағаны, білім іздеп сапар шеккені, қажылыққа барып, кейін туған жеріне оралғаны баяндалады. Арыстан бабпен кездесуі оның рухани қалыптасуына ерекше ықпал етті.

«Диуани хикмет» – Қожа Ахмет Ясауидің бізге жеткен ең құнды әдеби әрі рухани мұрасы. Бұл шығарма XII ғасырда түркі тілінде жазылып, сопылық ілімнің негізгі қағидаларын қарапайым халыққа түсінікті тілмен жеткізуді мақсат етті. Жинақта Аллаға деген махаббат, имандылық, адамгершілік, әділдік, сабырлылық, кішіпейілділік, қанағатшылдық пен мейірімділік сияқты қасиеттер дәріптеледі.

Шығармада адамның рухани кемелдену жолы төрт саты арқылы түсіндіріледі: шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқат. Бұл сатылар адамның рухани тазарып, Жаратушыға жақындауына бағытталған жол ретінде сипатталады.

«Диуани хикмет» түркі халықтарының әдебиеті мен рухани мәдениетінің дамуына зор ықпал етіп, ғасырлар бойы медреселерде оқытылған. Бүгінде ол түркі дүниесінің ортақ рухани мұрасы әрі қазақ әдебиетінің маңызды ескерткіштерінің бірі болып саналады.

Жинақта Аллаға деген сүйіспеншілік, адамгершілік, қанағат, кішіпейілділік, кешірімділік пен ізгілік кеңінен насихатталады. Қожа Ахмет Ясауи адамның қадір-қасиетін оның байлығымен емес, ішкі жан дүниесінің тазалығымен өлшейді және халықты адалдық пен имандылыққа үндейді.