Қазақстандағы неке келісімшартының ерекшеліктері

Аннотация.

Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы неке келісімшартының құқықтық табиғаты, жасалу тәртібі, мазмұны және ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтарын қорғаудағы маңызы қарастырылады. Неке келісімшарты қазіргі отбасы қатынастарын құқықтық реттеудің маңызды құралдарының бірі болып табылады. Қазақстан Республикасының заңнамасы ерлі-зайыптыларға заңда белгіленген ортақ меншік режимін өзгертіп, мүлікті бірлескен, үлестік немесе бөлек меншік режимінде белгілеуге мүмкіндік береді. Мақалада неке шартының артықшылықтары мен шектеулері, оны өзгерту және бұзу ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар неке келісімшартының отбасы мүшелерінің мүліктік мүдделерін қорғаудағы және ықтимал даулардың алдын алудағы рөлі айқындалады.

Түйін сөздер: неке келісімшарты, неке шарты, отбасы құқығы, ерлі-зайыптылар, мүліктік құқықтар, ортақ меншік, бөлек меншік, нотариат, отбасы қатынастары.

Кіріспе

Қазіргі қоғамдағы отбасы институтының өзгеруі ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік қатынастарды құқықтық тұрғыдан нақты реттеудің маңызын арттырып отыр. Неке тек жеке және әлеуметтік қатынастардың нысаны ғана емес, сонымен қатар белгілі бір мүліктік құқықтар мен міндеттерді туындататын құқықтық қатынас болып табылады.

Қазақстан Республикасында ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастары «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының Кодексімен реттеледі. Кодекстің 39-бабына сәйкес, неке шарты – некеге отыратын адамдардың немесе ерлі-зайыптылардың некедегі және (немесе) неке бұзылған жағдайдағы мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім.

Неке келісімшартының институты ерлі-зайыптылардың мүліктік мәселелерін алдын ала реттеуге, олардың құқықтары мен міндеттерін нақтылауға және болашақта туындауы ықтимал мүліктік даулардың алдын алуға мүмкіндік береді.

1. Неке келісімшартының құқықтық табиғаты

Неке шарты азаматтық-құқықтық келісімдердің ерекше түрі болып саналады. Оның басты ерекшелігі – шарттың субъектілері некеге тұратын адамдар немесе заңды некеде тұрған ерлі-зайыптылар болып табылады.

Қазақстан заңнамасында неке шартының негізгі мақсаты ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін белгілеу болып табылады. Осыған байланысты неке шартын қарапайым азаматтық-құқықтық шарттардан ажырататын бірнеше ерекшелік бар.

Біріншіден, оның субъектілік құрамы арнайы сипатқа ие. Шарт тек некеге тұратын немесе некеде тұрған тұлғалар арасында жасалады.

Екіншіден, шарттың негізгі мазмұны отбасы мүшелерінің мүліктік қатынастарына бағытталған.

Үшіншіден, неке шарты міндетті түрде жазбаша нысанда жасалып, нотариатта куәландырылуы тиіс.

Осы талаптар неке шартының заңдық маңызын күшейтіп, оның мазмұнына қойылатын талаптардың сақталуын қамтамасыз етеді.

2. Қазақстанда неке шартын жасасу ерекшеліктері

Қазақстан Республикасының заңнамасы неке шартын екі кезеңде жасауға мүмкіндік береді: неке мемлекеттік тіркелгенге дейін және некеде тұрған кезеңде.

Егер неке шарты некені мемлекеттік тіркеуге дейін жасалса, ол неке мемлекеттік тіркелген күннен бастап күшіне енеді. Ал некеде тұрған ерлі-зайыптылар неке шартын некенің кез келген уақытында жасай алады.

Бұл норма азаматтарға өздерінің мүліктік қатынастарын тек некеге дейін ғана емес, отбасылық өмір барысында да қайта қарауға мүмкіндік береді.

Неке шартының тағы бір маңызды ерекшелігі – оның міндетті нотариаттық куәландырылуы. Нотариус шарт жасалған кезде тараптарға олардың құқықтары мен міндеттерін, шарттың мәні мен құқықтық салдарын түсіндіреді.

Демек, нотариаттық нысан тараптардың еркін білдіруін және шарт талаптарының заң талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ететін құқықтық кепілдік болып табылады.

3. Неке шартының мазмұны

Қазақстан Республикасының Неке және отбасы туралы кодексінің 41-бабы ерлі-зайыптыларға өздерінің мүліктік қатынастарын кең көлемде реттеуге мүмкіндік береді.

Ерлі-зайыптылар:

- барлық мүлікке немесе оның жекелеген түрлеріне бірлескен меншік режимін;

- үлестік меншік режимін;

- бөлек меншік режимін белгілей алады.

Бұл ретте шарт ерлі-зайыптылардың қазіргі уақытта иеленіп отырған мүлкіне де, болашақта сатып алынатын мүлікке де қатысты жасалуы мүмкін.

Сонымен қатар неке шартында ерлі-зайыптылардың бір-бірін күтіп-бағу жөніндегі құқықтары мен міндеттері, табыстарға қатысу тәртібі, отбасылық шығыстарды бөлу, неке бұзылған жағдайда әрқайсысына берілетін мүлік және балалардың мүліктік жағдайына қатысты ережелер қарастырылуы мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, неке шарты ерлі-зайыптылардың қаржылық жауапкершілігін алдын ала анықтайтын құқықтық механизм ретінде қарастырылады.

4. Неке келісімшартына қойылатын шектеулер

Неке шартының мүмкіндіктері кең болғанымен, оның мазмұны шексіз емес.

Қазақстан заңнамасына сәйкес, неке шарты:

1. ерлі-зайыптылардың құқық қабілеттілігін немесе әрекет қабілеттілігін шектей алмайды;

2. олардың сотқа жүгіну құқығын шектей алмайды;

3. ерлі-зайыптылардың жеке мүліктік емес қатынастарын реттей алмайды;

4. балаларға қатысты жеке құқықтар мен міндеттерді белгілеуге бағытталмауы тиіс;

5. еңбекке жарамсыз және мұқтаж жұбайдың күтіп-бағу қаражатын алу құқығын шектейтін талаптарды қамти алмайды;

6. Қазақстан Республикасының неке-отбасы заңнамасының негізгі қағидаттарына қайшы келмеуі тиіс.

Бұл шектеулер неке шартының бір тараптың екіншісіне үстемдік жасау құралына айналып кетуіне жол бермеуге бағытталған.

5. Неке шартының артықшылықтары

Неке келісімшартының негізгі артықшылығы – ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін алдын ала нақты белгілеу мүмкіндігі.

Біріншіден, ол мүліктік даулардың алдын алуға мүмкіндік береді. Мысалы, ерлі-зайыптылар ажырасқан жағдайда қандай мүліктің кімге тиесілі екені шартта алдын ала белгіленуі мүмкін.

Екіншіден, неке шарты қаржылық жауапкершілікті нақтылайды. Ерлі-зайыптылар отбасы шығыстарын кім және қандай тәртіппен көтеретінін белгілей алады.

Үшіншіден, шарт кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалардың мүліктік мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Кәсіпкерлік активтердің мәртебесін алдын ала айқындау ерлі-зайыптылар арасындағы ықтимал мүліктік дауларды азайтуға ықпал етеді.

Төртіншіден, неке шарты болашақтағы мүлікті басқарудың құқықтық моделін белгілеуге мүмкіндік береді.

Осы себептерге байланысты неке шарты отбасы тұрақтылығына кері әсер ететін құрал ретінде емес, керісінше құқықтық айқындықты қамтамасыз ететін механизм ретінде қарастырылуы қажет.

6. Неке шартын өзгерту және бұзу

Отбасылық жағдайдың өзгеруіне байланысты ерлі-зайыптылар неке шартының талаптарын қайта қарауы мүмкін. Қазақстан Республикасының заңнамасы шартты өзгертуге немесе бұзуға мүмкіндік береді.

Мұндай өзгерістер ерлі-зайыптылардың өзара келісімі негізінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар заңда көзделген жағдайларда сот арқылы да құқықтық қорғау мүмкіндігі қарастырылған.

Неке шартының талаптары заңға қайшы келсе немесе тараптардың бірін өте қолайсыз жағдайға түсірсе, оның жекелеген ережелері немесе тұтастай шарт жарамсыз деп танылуы мүмкін. Бұл норма тараптардың құқықтық теңдігін қорғауға бағытталған.

7. Қазақстандағы неке келісімшарты институтының өзекті мәселелері

Қазақстанда неке шартының құқықтық негізі қалыптасқанымен, оның қоғамда қолданылуы әлі де жеткілікті деңгейде кең таралмаған деп пайымдауға болады.

Бұған бірнеше фактор әсер етеді. Біріншіден, қоғамда неке шартын «отбасының бұзылуын алдын ала ойлау» немесе «бір-біріне сенбеудің белгісі» ретінде қабылдайтын түсінік кездеседі. Екіншіден, азаматтардың өздерінің мүліктік құқықтары мен міндеттері туралы құқықтық сауаттылығы әркелкі.

Үшіншіден, неке шартының мүмкіндіктері туралы ақпараттың жеткіліксіздігі азаматтардың оны пайдалануға деген қызығушылығын төмендетуі мүмкін.

Осыған байланысты отбасы құқығы саласындағы құқықтық ағартушылық жұмыстарды күшейту маңызды. Жоғары оқу орындарында, азаматтық хал актілерін тіркеу саласында және халыққа құқықтық кеңес беру жүйесінде неке шартының құқықтық ерекшеліктерін түсіндіру жұмыстары жүргізілгені жөн.

Қорытынлылағанда Қазақстандағы неке келісімшарты – ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін реттеуге мүмкіндік беретін маңызды құқықтық институт. Оның негізгі ерекшелігі – тараптарға заңда белгіленген ортақ меншік режимін өзгертіп, бірлескен, үлестік немесе бөлек меншік тәртібін белгілеуге мүмкіндік беруі.

Неке шартын некеге дейін де, некеде тұрған кезде де жасауға болады. Алайда оның жазбаша түрде жасалуы және нотариатта міндетті түрде куәландырылуы заң талабы болып табылады. Яғна неке шарты ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастарын нақтылаумен қатар, болашақтағы даулардың алдын алуға, мүліктік құқықтарды қорғауға және отбасы мүшелерінің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Сонымен бірге неке шарты ерлі-зайыптылардың жеке мүліктік емес қатынастарына, олардың сотқа жүгіну құқығына және заңмен қорғалатын басқа да құқықтарына негізсіз шектеу қоя алмайды. Сондықтан оның мазмұны тараптардың теңдігі, еріктілік және заңдылық қағидаттарына негізделуі тиіс.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы неке келісімшарты институтын одан әрі дамыту азаматтардың құқықтық мәдениетін арттырумен, халыққа құқықтық ақпарат беруді жетілдірумен және отбасы мүшелерінің мүліктік құқықтарын тиімді қорғаумен тығыз байланысты.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» 2011 жылғы 26 желтоқсандағы №518-IV Кодексі.

2. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексінің 39–43-баптары.

3. Қазақстан Республикасы Үкіметінің электрондық ресурстары. «Неке келісімшартының жасалу тәртібі және талаптары».

4. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкі. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодекс.