Аңдатпа
Мақалада ұлттық мәдениет мазмұнын мектеп жасына дейінгі балалардың ойын тәжірибесіне енгізуге арналған авторлық дидактикалық ойын нұсқалары ұсынылады. Ою-өрнек, қонақжайлық және киіз үй тақырыптары баланың салыстыру, заңдылықты байқау, байланыстырып сөйлеу және бірлесіп әрекет ету тапсырмаларымен ұштастырылады. «Оюлы жолдың құпиясы», «Қонақ келді дастарқанға», «Киіз үй құрастырамыз» ойындарының мақсаты, қажетті құралдары, өткізу барысы, күрделендіру жолдары мен күтілетін нәтижелері сипатталады. Ойындарды жас ерекшелігіне және жеке мүмкіндікке сай бейімдеу, баланың бастамасын қолдау, педагогикалық бақылау мен отбасылық жалғастық мәселелері қарастырылады. Ұсынылатын тәсіл ұлттық мазмұнды баланың өзі орындайтын мағыналы әрекетпен байланыстыруға бағытталған.
Түйін сөздер
Ұлттық құндылықтар, авторлық ойын, мектепке дейінгі тәрбие, ою-өрнек, қонақжайлық, киіз үй, ойын арқылы оқыту, шығармашылық, ынтымақтастық.
Кіріспе
Ұлттық мұраны баланың өміріне жақындатудың бір жолы — оны күнделікті ойынның мазмұнына айналдыру. Бала оюдың атауын естіп қана қоймай, өрнектің қайталануын байқаса, киіз үйдің суретін көріп қана қоймай, оның үлгісін құрастырса, мәдени мазмұн нақты тәжірибемен байланысады. Ал қонақты қарсы алу ойынында ізгі сөзді өз рөлінде қолдану баланың тілдік әрекетіне мағына береді. Осындай тәжірибеде ұлттық тәрбие баланың таңдауына, қарым-қатынасына және ортақ іске қатысуына енеді.
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты ұлттық құндылықтарды, баланың жас ерекшелігіне сай дағдыларын және ойын әрекетін тәрбиелеу-білім беру процесімен сабақтастырады [1]. Үлгілік оқу бағдарламасында балаларды қазақ халқының ұлттық құндылықтарына баулу, олардың шығармашылық, коммуникативтік және әлеуметтік-эмоциялық дағдыларын дамыту міндеттері қарастырылған [2]. Бұл міндеттерді іске асыруда педагогке баланың белсенді қатысуына негізделген мазмұнды ойындар қажет.
Мақаланың мақсаты — ұлттық мәдениет элементтері арқылы танымдық және әлеуметтік тәжірибені байытатын авторлық ойындардың құрылымын ұсыну. Ойындардың өзегіне балабақшада дайындауға болатын көрнекіліктер, түсінікті ереже және баланың әрекетін байқауға мүмкіндік беретін тапсырмалар алынды. Әр ойынның мазмұны педагог пен баланың өзара әңгімесі, таңдау жасау және бірлескен шешім арқылы ашылады.
Негізгі бөлім
Ұлттық мазмұндағы авторлық ойынды жобалау
Дәстүрлі ұлттық ойындар халықтың ортақ мәдени мұрасына жатады. Сол мұрадан шабыт алған дидактикалық ойында педагог өзінің сюжетін, құралдарын, тапсырмалар ретін және қолдау тәсілдерін құрастырады. Мысалы, ою үлгісі ойынға мәдени мазмұн берсе, белгілі бір ретті жалғастыру, өз шешімін түсіндіру және жұбымен тексеру тапсырмалары оның әдістемелік құрылымын жасайды. Авторлық шешім осы құрамдардың нақты мақсатқа сай ұйымдастырылуынан көрінеді.
Жобалау кезінде алдымен баланың қандай әрекеті дамытылатыны айқындалады. «Ұлттық құндылықты меңгереді» деген жалпы мақсатты «оюлардың түсін салыстырып, қайталану ретін жалғастырады» немесе «қонаққа орын ұсынып, сыпайы сөзді рөліне сай қолданады» деп нақтылауға болады. Одан кейін осы әрекетке қажет құрал мен ереже таңдалады. UNICEF пен LEGO Foundation материалында ойын арқылы оқытудың баланың белсенді қатысуымен және мағыналы тәжірибесімен байланысы көрсетіледі [3].
Ойынға дайындықта көрнекіліктің эстетикасы мен қолайлылығы қатар ескеріледі. Түстері анық, бөлшектері ірі, суреттері түсінікті болғаны жөн. Оюлар мен ұлттық бұйымдар бұрмаланбай, балаға қолжетімді үлгіде беріледі. Қолға ұстайтын құралдардың шеті жұмыр, беті тегіс болуы керек. Ал шағын немесе өткір бұйымдардың орнына олардың ірі бейнесі мен қауіпсіз макеті қолданылады.
Оюлы жолдың құпиясы
Ойынның мақсаты — ою үлгілерін түсіне қарай салыстыру, қарапайым қайталану заңдылығын байқау және өз таңдауын түсіндіру. Құралдар: бірдей қошқармүйіз оюы бейнеленген қызыл және көк түсті ірі карточкалар, жолақ негіз, ойын кейіпкерінің суреті. Бастапқы нұсқада карточкалар тек түсімен ерекшеленеді. Бұл баланың назарын бір белгіге шоғырландыруға мүмкіндік береді.
Тәрбиеші «Кішкентай шебер көрмеге апаратын оюлы жолды аяқтағысы келеді» деген жағдаят ұсынады. Негізге қызыл, көк, қызыл, көк карточкаларын орналастырып, балалардан не байқағанын сұрайды. Бала келесі карточканы таңдап, қатарға қосады. «Неліктен осы түсті алдың?» деген сұраққа сөзбен жауап беруге немесе алдыңғы жұптарды көрсетіп түсіндіруге болады. Жұбы дайын қатарды бірге қарап, кезекпен келесі бөлікті орналастырады.
Баланың таңдауын бірден түзетудің орнына педагог қатарды басынан қарап шығуды ұсынады: «Алғашқы екі түс қандай еді? Одан кейін ше?» Бала өз шешімін қайта қарауға мүмкіндік алады. Ойын соңында шағын топ өздерінің оюлы жолағына атау ойлап табады. Мұнда баланың жасаған түс реті еркін ойын шешімі ретінде қарастырылады; түстерге дәлелсіз дәстүрлі мағына телінбейді.
Жеңілдетілген нұсқада ересек екі карточкалық үлгіні көрсетіп, балаға сәйкес жұпты табуды ұсынады. Күрделендіргенде қатардың ортасындағы бос орынды толықтыру немесе өз ретін құрастырып, досына жалғастырту тапсырылады. Күтілетін нәтиже — бала түстердің кезектесуін байқайды, үлгіге сай карточка таңдайды, таңдауын қолжетімді тәсілмен түсіндіреді. Педагог үлгіні көшіру мен ретті өздігінен жалғастыруды бөлек бақылайды.
1-сурет. Ою түстерінің қайталану ретін байқап, қатарды жалғастыру.
Қонақ келді дастарқанға
Ойынның мақсаты — қонақжайлық мазмұны арқылы сыпайы тілдік қатынас пен кезек күту дағдысын дамыту. Құралдар: қуыршақ қонақ, шағын үстел, ірі ойыншық ыдыстар, нан мен басқа тағамдардың картон суреттері, рөл белгілері. Нақты тағам мен ыстық сусын қолданылмайды. Балалар үй иесі, қонақ және көмекші рөлдерін өз қалауы бойынша таңдайды.
Тәрбиеші «Қуыршақ бізге қонаққа келді. Оны қалай қарсы аламыз?» деп ойын бастайды. Үй иесі «Қош келдіңіз!» деп амандасады, көмекші «Төрлетіңіз!» деп орын ұсынады, қонақ алғыс айтады. Кейін балалар қонаққа қай ыдысты ұсынатынын келісіп, дастарқандағы суреттерді орналастырады. Бір бала сөйлегенде екіншісі тыңдап, өз кезегін күтеді. Педагог дайын диалогты жаттатпай, рөлге сай сөз табуға көмектеседі.
Ойынға шағын мәселе енгізіледі: мысалы, қонақ пен үй иесіне бір ғана кесе суреті берілген. Балалар кезектесіп қолдануды немесе қосымша карточка сұрауды ұсына алады. «Кесе кімге керек? Екеуің қалай келісесіңдер?» деген сұрақтар ортақ шешімге бағыттайды. Рөлдер ауысқан кезде әр бала қонақтың да, үй иесінің де әрекетін байқап көреді. Бала сөйлеуге дайын болмаса, орын көрсетуі, карточка ұсынуы немесе сөзді ересекпен бірге айтуы қабылданады.
Күрделендірілген нұсқада балалар қонақты қарсы алудың өз шағын оқиғасын ойлап табады. Бірі алыстан келген досын, екіншісі көрші қуыршақты қарсы алады. Ойыннан кейін «Қандай сөз естігенде қонаққа жайлы болды? Келісуге не көмектесті?» деген сұрақтар талқыланады. Күтілетін нәтиже — бала сыпайы сөзді жағдайға сай қолданады, серіктесін тыңдайды және ортақ құралды бөлісуге қатысады. Отбасылардағы қонақ күту ерекшеліктері құрметпен қабылданады.
2-сурет. Қонақжайлық мазмұны арқылы сыпайы қарым-қатынасты жаттықтыру.
Киіз үй құрастырамыз
Ойынның мақсаты — киіз үйдің негізгі бөліктерімен таныса отырып, бүтін мен бөлшектің байланысын түсіну, кеңістікте бағдарлау және бірлесіп жоспарлау. Құралдар: кереге, уық, шаңырақ пен есік бейнеленген ірі киіз немесе қатырма қағаз бөлшектер, жазық негіз және дайын үлгі суреті. Ойын үстелде орындалатын жазық құрастыру түрінде ұйымдастырылады.
Педагог балаларға киіз үйдің жалпы суретін көрсетіп, негізгі бөліктерді қарапайым тілмен таныстырады: кереге — қабырға негізі, уық — шаңырақ пен керегені жалғайтын бөлік, шаңырақ — үйдің төбесіндегі шеңбер, есік — кіретін орын. Содан кейін «Осы бөліктерден ортақ үй құрастырайық. Қай бөлшек қайда орналасады?» деп ұсынады. Балалар ірі бөлшектерді негіздегі сәйкес орындарға қойып көреді.
Жұппен ойнағанда бір бала бөлшекті таңдайды, екіншісі оның орнын көрсетеді. Кейін рөл ауысады. Педагог «Бұл бөлік жоғарыда ма, төменде ме? Есікті қай жерге орналастырдың?» деп кеңістіктік сөздерді қолдануға жетелейді.
Егер балалар бір бөлшекке қатар ұмтылса, оны бірге орналастыру немесе кезектесу жолын келісуге көмектеседі. Дайын үлгіге жету барысында баланың серіктесімен әрекеттесуі де назарда болады.
Бастапқы нұсқада бөлшектер дайын сұлбаның үстіне қойылады. Күрделендіргенде бала үлгіні жанынан қарап құрастырады немесе дайын жұмыстағы жетіспейтін бөлшекті табады.
Соңында балалар киіз үйіне атау қойып, оған кімдерді қонаққа шақыратынын әңгімелейді. Күтілетін нәтиже — бала бөліктерді сәйкестендіреді, орналасуын түсіндіреді және ортақ құрастыруға қатысады. Бөлшектердің нақты құрылымдағы қызметі педагогтің қысқа түсіндірмесімен толықтырылады.
3-сурет. Киіз үйдің жазық үлгісін бөлшектерден бірлесіп құрастыру.
Ойын барысын бақылау және отбасымен жалғастыру
Педагог ойын нәтижесін баланың нақты әрекеті арқылы белгілейді. Мысалы, «қатарды үлгімен жалғастырды», «қонаққа орын ұсынғанда қысқа еске салу қажет болды», «бөлшектің орнын серіктесіне көрсетті» деген жазбалар келесі жұмысты жоспарлауға көмектеседі. «Өздігінен орындайды», «еске салумен орындайды», «бірге орындауды қажет етеді» белгілерін қолдануға болады. Бала нәтижесі өзінің алдыңғы әрекетімен салыстырылады.
Отбасына ойынның шағын жалғасы ұсынылады: үйдегі бұйымнан таныс оюды көрсету, ойыншық қонақты қарсы алу немесе қағаз бөлшектерден киіз үй бейнесін құрастыру. Ата-ана баланың орнына орындамай, оның шешімін тыңдап, қажет жерде көмектеседі. Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытуды дамыту моделіндегі ұлттық құндылықтарды заманауи дамыту тәсілдерімен ұштастыру бағыты осындай сабақтастықпен үйлеседі [4].
Қорытынды
Ұлттық мазмұндағы авторлық ойын баланың мәдени мұрамен танысуын өз әрекеті арқылы тереңдетуге мүмкіндік береді. Оюды салыстыруда ол заңдылықты іздейді, қонақ күту ойынында сөзін жағдайға сай қолданады, киіз үй үлгісін құрастыруда бөлшектерді байланыстырып, серіктесімен келіседі. Әр ойынның құндылығы ұлттық тақырыптың баланың түсінікті әрі қолжетімді әрекетімен байланысуынан көрінеді.
Мазмұнды ойын ұйымдастыру үшін педагог нақты мақсат таңдап, құралдарды соған сай дайындайды, баланың бастамасына орын қалдырады және бақылауға сүйеніп тапсырманы бейімдейді. Эстетикалық көрнекілік, қысқа ереже, еркін тілдік қатынас және отбасымен жалғастық осы жұмысты толықтырады. Ұлттық мұраны ойынға енгізудің нәтижесі баланың таныс бейнені атауымен қатар, оны шығармашылықта, қарым-қатынаста және ортақ іске қатысуда қолдануынан байқалады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы: 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрық. 1-қосымша. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200029031
2. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің міндетін атқарушы. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламаларын бекіту туралы: 2016 жылғы 12 тамыздағы № 499 бұйрық. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1600014235
3. UNICEF, LEGO Foundation. Learning through Play: Strengthening Learning through Play in Early Childhood Education Programmes. 2018. https://www.unicef.org/southsudan/reports/learning-through-play
4. Қазақстан Республикасының Үкіметі. Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытуды дамыту моделін бекіту туралы: 2021 жылғы 15 наурыздағы № 137 қаулы. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000137
Электрондық ресурстарға жүгінген күн: 16.11.2026.
Ұқсас материалдар
Мақала құжаттары
Мақала жарияланған журнал шығарылымы және жарияланғаны туралы анықтама (PDF)
Мақаланы телефонда ашыңыз
Телефон камерасын QR-кодқа бағыттаңыз — мақала бірден ашылады
bilimger.kz/oiynga-orilgen-ulttyq-mura-mektepke-deiingi-balalarga-arnalgan-avtorlyq-oiyndar
Сіз де өз мақалаңызбен бөлісіңіз
Мақалаңызды жариялап, сертификат пен журналды бірден алыңыз. Жарияланым Google мен Yandex-те табылады.
- Сертификат (QR-коды бар)
- Google, Yandex жүйелерінде шығады
- Журналға шығады (онлайн)
- Анықтама, журнал
- Жеке кабинетте құжаттар сақталады
- Мақалаға тұрақты сілтеме
2015 жылдан бері · ресми тіркелген журнал
Мақала жариялау
Пікірлер
Пікір қалдыру үшін аккаунтқа кіріңіз
Әзірге пікір жоқ — алғашқы болыңыз.