Азық-түлік шығынын азайту: апталық мәзір мен сатып алу тізімі

Дүкенге тізімсіз барғанда, үйде бар күрішті не майды байқамай қайта сатып алу оңай. Азық-түлік шығынын азайтуға көмектесетін қарапайым амал — алдымен асүйдегі қорды тексеріп, содан кейін апталық мәзір мен сатып алу тізімін құру. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің MyPlate нұсқаулығы мен Юта штаты университетінің кеңейту қызметі (Utah State University Extension, USU Extension) осы тәртіпті ұсынады. Ол нақты қанша теңге үнемдейтініңізге кепілдік бермейді: нәтиже үйдегі әдетке және жергілікті бағаға байланысты.

Азық-түлік шығынын азайту асүйді түгендеуден басталады

Түгендеу дегеніміз — тоңазытқышта, мұздатқышта және сөреде не барын қарап, мөлшерін шамалау. Бір аптаға жоспар жасамас бұрын өнімдерді шолып шығыңыз: қайсысы ашылмаған, қайсысы аз қалған, қайсысын алдымен пайдалану керек? MyPlate бар азықты ас жоспарына қосуды ұсынады. Сонда дүкенге шығарда қолда бар өнімді тізімге жаңадан қоспайсыз.

Мысалы, үйде күріш пен май бар болса, оларды мәзірге енгізіп, сатып алу тізіміне жазбауға болады. Бұл жерде мақсат — қоймадағының бәрін бірден тауысып тастау емес. Алдағы күндерге шынымен керек өнімді анықтау. USU Extension апта сайын түгендеп, мәзір мен сатып алу тізімін бірге жоспарлауға кеңес береді.

Мәзірді отбасының апталық кестесіне сәйкестендіріңіз

Ас жоспарын тек тағам атауларымен шектемеңіз. MyPlate таңғы, түскі, кешкі ас пен тіскебасарды қосуды, сондай-ақ отбасы мүшелерінің уақытына қарай күрделі және жеңіл ас күндерін бөлуді ұсынады. Әзірлеуге уақыты аз күнге қарапайым тағам, ал ас дайындауға көбірек мүмкіндік болатын күнге күрделірек мәзір белгілеуге болады.

Мәзірге үйдегілер жемейтін немесе пайдалануға үлгермейтін азықты қоспаңыз. Өнім тізімде тұрғанымен, ол қолданылмаса, жоспардың өзі артық сатып алуға әкелуі мүмкін.

Мәзірді жазғанда бір өнімді бірнеше асқа пайдалануға болатынын да қарастырыңыз. Мысалы, піскен көкөністі бір күні гарнирге, келесі күні сорпаға қосуға болады. MyPlate пен USU Extension қалған асты келесі асқа пайдалануды ұсынады. Бұл әдіс мәзірді қолдағы азықпен байланыстырады; бірақ жоспарға нақты мөлшерді отбасыңыздың әдетіне қарай белгілеңіз.

Мәзірден тек жетпейтін өнімдерді тізімге көшіріңіз

Алдымен мәзірдегі тағамдарға қандай азық қажет екенін қарап шығыңыз. Содан кейін асүйдегі қорды қайта тексеріп, бар өнімді сатып алу тізімінен алып тастаңыз. Қалғанының мөлшерін белгілеңіз. Тізімді дүкен бөлімдері бойынша реттеу іздеген затыңызды табуды жеңілдетеді, деп кеңес береді MyPlate.

1. Аптаның бір күнінде тоңазытқышты, мұздатқышты және сөрелерді қарап шығыңыз.
2. Үйде тамақтанатын күндерді және отбасы мүшелерінің кестесін ескеріп, ас мәзірін белгілеңіз.
3. Қолда бар азықты мәзірге қосып, келесі асқа пайдаланылатын қалдықты алдын ала ойластырыңыз.
4. Жетіспейтін өнімді ғана сатып алу тізіміне жазып, оны дүкен бөлімдері бойынша реттеңіз.
5. Тізімді алдын ала белгіленген сомаға сәйкестендіріп, дүкенде жоспардан тыс зат қоспауға тырысыңыз.

MyPlate аш күйде сауда жасау жоспардан тыс сатып алуға итермелеуі мүмкін екенін ескертеді. Сондықтан дүкенге кірер алдында тізімді ашып, сол бойынша жүріңіз. Апта соңында ненің пайдаланылғанын, ненің артылғанын және тізімде жоқ қандай зат алынғанын қысқаша белгілеңіз. Бұл бақылау келесі мәзірдің мөлшерін нақтылауға көмектеседі, бірақ белгілі бір үнем пайызына кепіл болмайды.

14 700 теңге — тек есепті көрсетуге арналған шартты мысал

Төрт адамға бір аптаға ас мәзірі жасалды делік. Онда қарақұмық пен көкөніс, тауық еті мен күріш, жасымық сорпасы, жұмыртқалы тағам және үйде бар азықтан әзірленетін екі қалдық ас бар. Асүйде күріш, май мен дәмдеуіш болғандықтан, оларды қайта сатып алудың қажеті жоқ.

Шартты сатып алу тізімі мынадай: көкөніс — 4 000 теңге, тауық еті — 5 000 теңге, жұмыртқа — 1 500 теңге, жасымық — 1 200 теңге, сүт өнімі — 2 000 теңге, нан — 1 000 теңге. Барлығы — 14 700 теңге.

Бұл сомалар нақты дүкен бағасы емес, тек мәзір мен сатып алу тізімін есептеудің үлгісі. Қаралған АҚШ ұйымдарының ұсыныстары Қазақстандағы қазіргі азық-түлік бағасын да, теңгемен өлшенген үнем мөлшерін де белгілемейді. Өз шығыныңызды бағалау үшін жергілікті дүкендегі бағаны қолданып, алғашқы бірнеше аптада нақты төлемді жоспармен салыстырыңыз.

Қалдықты жоспарлағанда сақтау қауіпсіздігін ұмытпаңыз

Қалған асты келесі асқа жоспарлау пайдалы тәсіл болуы мүмкін, бірақ оны қауіпсіз сақтау қажет. FoodSafety.gov піскен тағамды екі сағат ішінде тоңазытқышқа салуды ұсынады. Салқындатылған қалдықты 3–4 күн ішінде пайдалану керек; кейінге қалса, мұздатқан жөн.

Бұлар АҚШ-тың азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі нұсқаулығындағы сақтау мерзімдері. Тағамның нақты жағдайын және жергілікті талаптарды да ескеріңіз. Қалдықты мәзірге қосар алдында оны қауіпсіз сақтауға мүмкіндік бар-жоғын алдын ала ойластырыңыз.

Жоспар құрғанда жиі кездесетін қателер

Бір қателік — сатылымдағы азықты мәзірге үйлеспесе де алу. Арзандау өнім жоспарланған бюджетті өсіруі мүмкін. Тағы бір қателік — отбасы мүшелері жемейтін немесе пайдалануға үлгермейтін азықты көп мөлшерде сатып алу. Жаппай сатып алу өнім бұзылмай тұрып пайдаланылғанда ғана мәнді, деп түсіндіреді USU Extension материалдары.

Тағы бір жаңсақтық — жоспар жасалған соң оны апта соңында тексермеу. Қай тағамнан азық артылғанын және қандай өнім жетпегенін жазып қойсаңыз, келесі тізімді үйреншікті нақты мөлшерге жақындата аласыз. Алғашқы жоспар мінсіз болмауы мүмкін; оны дүкендегі баға мен үйдегі тұтынуға қарап түзетіңіз.

Практикалық қорытынды қарапайым: әуелі бар азықты түгендеңіз, содан кейін мәзір құрып, тек жетпейтінін сатып алу тізіміне енгізіңіз. Апта соңында жоспар мен нақты шығынды салыстыру келесі аптаның есебін шынайырақ жасауға көмектеседі.

Тақырып бойынша оқыңыз

• Тұрақсыз табысты жоспарлау: ақшаны аптаға бөлудің жолы
• Баланың қалта ақшасын жоспарлауды үйрететін 3 қарапайым қадам
• Антарктидадағы IceCube обсерваториясы: Фрэнсис Халзен физикадан Нобель алды