Мазмұнға өту
Мақала жариялау
Bilimger Journal №5 / 2026 шығарылымына мақала қабылдануда·QR-кодты сертификат Журнал №5 мақала қабылдануда·2 орын қалды 2 орын қалды Жариялау

: «» · ₸

Тулепбекова Самал Жұмабекқызы 7M05107-Биология білім беру бағдарламасының 2-курс магистранты
11 мин оқу 1 оқылым

ӘОЖ 575:616.2

Әртүрлі этникалық топтардағы тыныс алу жүйесі аурулары кезіндегі генетикалық және қоршаған орта факторларының өзара әрекеттесуі: мета-анализ

Тулепбекова С.Ж.

Магистрант, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

Ғылыми жетекші: Булгакова О.В.

Аңдатпа. Өкпе обыры (ӨО) және созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА) әлемдегі өлімнің жетекші себептері болып табылады. Олардың дамуы қоршаған орта факторларына, ең алдымен темекі шегу мен тұрғын үйлердегі радонға, сондай-ақ жеке генетикалық бейімділікке байланысты. Зерттеудің мақсаты – бір нуклеотидті полиморфизмдердің (SNP) ӨО және СОӨА-мен ассоциациясын бағалау, бұл ассоциацияларды этникалық топтар арасында салыстыру және олардың зерттеу аймағындағы радон деңгейіне тәуелділігін анықтау.

20 SNP (ӨО бойынша 10 және СОӨА бойынша 10) үшін «жағдай–бақылау» зерттеулерінің мета-анализі Comprehensive Meta-Analysis бағдарламасында гомозиготалы, доминантты және рецессивті генетикалық модельдер бойынша жүргізілді. Әр зерттеуге тұрғын үйлердегі радон деңгейі бастапқы мақаладан немесе ұлттық және аймақтық зерттеулер деректерінен берілді. Жеті SNP статистикалық мәнді ассоциация көрсетті: TP53 rs1042522, OGG1 rs1052133 және CYP1A1 rs1048943 – ӨО-мен, ал EPHX1 rs1051740, MMP9 rs3918242, IL6 rs1800795 және VDBP rs7041 – СОӨА-мен.

Ассоциациялардың көпшілігі азиялық популяцияларда күштірек болды. Енгізілген зерттеулердің барлығы дерлік радон деңгейі төмен аймақтарда жүргізілген, бұл анықталған ассоциациялардың радон әсеріне тәуелсіз екенін көрсетеді.

Түйін сөздер: өкпе обыры, созылмалы обструктивті өкпе ауруы, бір нуклеотидті полиморфизм, мета-анализ, радон, ген–орта өзара әрекеттесуі, этникалық топтар.

Кіріспе

Тыныс алу жүйесінің аурулары қазіргі медицинаның негізгі мәселелерінің бірі болып қала береді. Өкпе обыры әлемде онкологиялық өлімнің жетекші себебі, ал созылмалы обструктивті өкпе ауруы жалпы өлімнің үш негізгі себебінің бірі болып табылады. Екі ауру да қоршаған ортаның зиянды факторларының ұзақ әсері нәтижесінде дамиды.

Темекі шегу ӨО мен СОӨА-ның негізгі қауіп факторы болып табылады. Екінші маңызды фактор – тұрғын үйлерде жиналатын табиғи радиоактивті газ радон. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша радон темекі шегуден кейінгі өкпе обырының екінші себебі, ал ешқашан темекі шекпеген адамдар арасында – бірінші себебі болып табылады [1].

Он үш еуропалық «жағдай–бақылау» зерттеуінің біріктірілген талдауы өкпе обыры қаупінің тұрғын үйлердегі радон концентрациясына қарай сызықтық түрде артатынын көрсетті [2]. Радон СОӨА-мен де байланыстырылады: ірі американдық когортада радон деңгейінің әрбір 100 Бк/м³-ге артуы СОӨА-дан болатын өлімнің 13%-ға артуымен байланысты болды (HR 1,13; 95% CI 1,05–1,21) [3]. Алайда жүйелі шолу радон мен СОӨА арасындағы байланыс туралы дәлелдер әлі де шектеулі деген қорытындыға келді [4].

Сонымен қатар СОӨА-мен ауыратын науқастардың өкпесінде темекі шегу салдарынан болатын өзгерістер радоннан алынатын бронхтық сәулелену дозасын арттыруы мүмкін [5].

Темекі түтіні немесе радон әсеріне ұшыраған адамдардың бәрі бірдей ауырмайды, бұл генетикалық бейімділіктің рөлін көрсетеді. ДНҚ репарациясына, канцерогендер метаболизміне, қабынуға және тіндердің қайта құрылуына қатысатын гендердегі SNP-лер жеке қауіпті өзгерте алады. Бұл нұсқалардың жиілігі этникалық топтарда әртүрлі, сондықтан бір SNP азиялық және еуропалық популяцияларда әртүрлі әсер етуі мүмкін. Қазақ популяциясында жүргізілген алдыңғы зерттеу TP53 Arg72Pro полиморфизмінің радонмен индукцияланған өкпе обырымен байланысты екенін көрсетті [6]. Дегенмен SNP ассоциацияларын қоршаған орта факторларымен және этникалық тиесілікпен бірге талдаған зерттеулер аз.

Зерттеудің мақсаты – SNP-лердің ӨО және СОӨА-мен ассоциациясын бағалау, бұл ассоциацияларды этникалық топтар арасында салыстыру және олардың тұрғын үйлердегі радон деңгейіне тәуелділігін анықтау.

Материалдар мен әдістер

Әдебиеттерді іздеу және зерттеулерді іріктеу. «Жағдай–бақылау» зерттеулері PubMed (PubMed Central-ды қоса алғанда), Google Scholar және ScienceDirect дерекқорларынан ізделді. Енгізілген зерттеулер 1999–2020 жылдар аралығында жарияланған. Іздеу сөздеріне ген атауы, «polymorphism», «lung cancer» және «chronic obstructive pulmonary disease» енгізілді. Зерттеулер мынадай жағдайда енгізілді: (1) «жағдай–бақылау» дизайны болса; (2) адамдарда ӨО немесе СОӨА зерттелсе; (3) науқастар мен бақылау топтарындағы генотиптер жиілігі көрсетілсе. Әр SNP бойынша кемінде бес зерттеу енгізілді. Барлығы 20 SNP талданды: ӨО бойынша 10 және СОӨА бойынша 10.

Деректерді жинау. Әр зерттеуден мынадай деректер жиналды: бірінші автор, жыл, ел, этникалық тиесілік, науқастар мен бақылау топтарының саны және генотиптер саны. Бақылау топтарында Харди–Вайнберг тепе-теңдігі тексерілді.

Статистикалық талдау. Мета-анализ Comprehensive Meta-Analysis (CMA) бағдарламасында жүргізілді [7]. Мүмкіндіктер қатынасы (OR) және оның 95% сенімділік аралығы (CI) үш генетикалық модель бойынша есептелді: гомозиготалы (AA мен aa), доминантты (AA + Aa мен aa) және рецессивті (Aa + aa мен AA). Гетерогенділік I² көрсеткішімен бағаланды [8]; I² > 50% болғанда кездейсоқ әсерлер моделі, қалған жағдайда бекітілген әсерлер моделі қолданылды. Жариялау ығысуы Эггердің регрессиялық тестімен бағаланды [9]. p < 0,05 мәні статистикалық мәнді деп есептелді. Этникалық тиесілік бойынша (азиялық және азиялық емес популяциялар) кіші топтық талдау жүргізілді.

Радон деңгейін бағалау. Әр зерттеу үшін тұрғын үйлердегі радон деңгейі, егер көрсетілсе, бастапқы мақаладан алынды. Әйтпесе ол үлгі алынған жерге қарай тұрғын үйлердегі радон бойынша ұлттық немесе аймақтық зерттеулер деректерімен анықталды [10–12]. Ел деңгейіндегі деректерге басымдық берілді; ұлттық деректер болмаған жағдайда қала деңгейіндегі деректер пайдаланылды. Аймақтар төмен (< 100 Бк/м³, ДДСҰ анықтамалық деңгейі), орташа (100–148 Бк/м³) және жоғары (> 148 Бк/м³, АҚШ EPA әрекет деңгейі) деп жіктелді [1, 12]. Егер SNP-тің аурумен ассоциациясы радон деңгейі төмен популяцияларда байқалса, ол радонға тәуелсіз деп есептелді.

Нәтижелер

20 SNP-тің жетеуі аурумен статистикалық мәнді ассоциация көрсетті (1-кесте). Қалған 13 SNP ешбір генетикалық модельде мәнді болмады (p > 0,05).

1-кесте – Өкпе обыры және СОӨА-мен мәнді байланысты SNP-лер

АуруГен, SNPЗерттеулер саныМодельOR (95% CI)pЭггер p
ӨОTP53 rs10425226Гомозиготалы1,356 (1,075–1,705)0,0100,553
Доминантты0,738 (0,598–0,910)0,0050,210
ӨОOGG1 rs10521335Гомозиготалы1,238 (1,022–1,501)0,0290,202
ӨОCYP1A1 rs10489436Гомозиготалы2,472 (1,200–5,093)0,0140,352
Рецессивті2,082 (1,045–4,145)0,0370,866
СОӨАEPHX1 rs10517406Гомозиготалы1,680 (1,239–2,279)0,0010,883
Доминантты0,595 (0,391–0,905)0,0150,627
Рецессивті1,262 (1,050–1,516)0,0130,407
СОӨАMMP9 rs39182425Гомозиготалы1,817 (1,057–3,121)0,0310,871
СОӨАIL6 rs18007955Гомозиготалы1,500 (1,113–2,021)0,0080,441
Доминантты0,722 (0,547–0,952)0,0210,641
Рецессивті1,224 (1,010–1,483)0,0390,285
СОӨАVDBP rs70415Доминантты0,741 (0,571–0,962)0,0250,267

Этникалық айырмашылықтар. Кіші топтық талдау TP53 rs1042522 (доминантты модель, p = 0,002), OGG1 rs1052133 (гомозиготалы, p = 0,016), MMP9 rs3918242 (гомозиготалы, p = 0,003) және VDBP rs7041 (доминантты, p = 0,014) ассоциацияларының азиялық популяцияларда мәнді, ал азиялық емес популяцияларда мәнсіз екенін көрсетті. Керісінше, CYP1A1 rs1048943 (рецессивті, p < 0,001) және IL6 rs1800795 (гомозиготалы, p = 0,028) тек азиялық емес популяцияларда мәнді болды. EPHX1 rs1051740 екі топта да СОӨА-мен байланысты болды.

Радон деңгейлері. Енгізілген 38 зерттеудің барлығы бойынша тұрғын үйлердегі радон деңгейлері 2-кестеде жинақталған.

2-кесте – Зерттеу аймақтарындағы радон деңгейлері

Ген, SNPЕлдер (радон, Бк/м³)ТөменОрташаЖіктелмеген
TP53 rs1042522Қазақстан, ӨО тобы (40,6), Қытай (43), Греция (55), Тайвань (17), АҚШ, Массачусетс (≈118), Бангладеш, Дакка (8)510
OGG1 rs1052133Жапония ×4 (14,3), Түркия (10–380)401
CYP1A1 rs1048943Үндістан ×2 (23), Қытай (43), Австралия (≈10), АҚШ (≈50), Мексика (51–1863)501
EPHX1 rs1051740АҚШ (≈50), Тайвань (17), Мысыр, Каир (21,8), Венгрия (108), Сербия (144), Словакия (108)330
MMP9 rs3918242Польша (49), Бразилия, Порту-Алегри (≤103), Тунис (36), Жапония (14,3), Тайвань (17)500
IL6 rs1800795Испания (90), Үндістан (23), АҚШ (≈50), Нидерланд (23), Тайвань (17)500
VDBP rs7041Қытай (43), Оңтүстік Корея (62,1), Жапония ×2 (14,3), Германия (50)500

Бірде-бір зерттеу радон деңгейі жоғары аймақта жүргізілмеген. Барлық жеті SNP бойынша зерттеулердің басым бөлігі радон деңгейі төмен аймақтардан алынған. EPHX1 rs1051740 үшін ассоциация радон деңгейі төмен зерттеулерде мәнді, ал орташа деңгейдегі зерттеулерде мәнсіз болды. Сондықтан барлық жеті SNP радонға тәуелсіз деп жіктелді.

Талқылау

Анықталған жеті ген қоршаған орта факторларынан туындайтын өкпе зақымдануы үшін маңызды әртүрлі биологиялық процестерге қатысады.

TP53 жасуша циклін, ДНҚ репарациясын және апоптозды бақылайтын p53 ісікке қарсы супрессор ақуызын кодтайды. Arg72Pro полиморфизмі p53-тің апоптозды тудыру қабілетін өзгертеді, бұл зақымданған жасушалардың тірі қалуына мүмкіндік беруі мүмкін. Булгакова және әріптестерінің зерттеуінде Pro аллелі қазақтардағы радонмен индукцияланған өкпе обырымен байланысты болды [6], ал осы мета-анализде ассоциация радон деңгейі төмен ӨО тобында және радон деңгейі төмен басқа популяцияларда да анықталды. Бұл TP53 rs1042522 өкпе обырының қаупіне радонға қарамастан әсер ететінін көрсетеді.

OGG1 тотығудан болған ДНҚ зақымдарын жоятын негіздердің эксцизиялық репарациясына қатысатын негізгі фермент — 8-оксогуанин-ДНҚ-гликозилазаны кодтайды. Ser326Cys нұсқасы репарация белсенділігін төмендетеді. Темекі түтіні де, радонның альфа-бөлшектері де оттегінің белсенді түрлерін түзетіндіктен, OGG1 белсенділігінің төмендеуі мутациялардың жинақталуын арттыруы мүмкін.

CYP1A1 темекі түтініндегі полициклді ароматты көмірсутектерді канцерогенді метаболиттерге айналдыратын I фазалық ферментті кодтайды. rs1048943 нұсқасы ферменттің жоғары белсенділігімен байланысты, бұл оның темекі шегуге байланысты өкпе обырымен байланысын түсіндіруі мүмкін.

EPHX1 темекі түтініндегі реактивті эпоксидтерді залалсыздандыратын микросомалық эпоксидгидролазаны кодтайды. rs1051740 (Tyr113His) нұсқасы фермент белсенділігін төмендетеді және тыныс жолдарындағы тотығу стрессін арттыруы мүмкін.

MMP9 жасушадан тыс матриксті ыдырататын матрикстік металлопротеиназа-9-ды кодтайды. −1562C/T (rs3918242) промоторлық нұсқасы ген экспрессиясын арттырады, бұл альвеола қабырғаларының бұзылуына және эмфиземаға ықпал етуі мүмкін.

IL6 қабынуды қоздыратын негізгі цитокин – интерлейкин-6-ны кодтайды. −174G/C (rs1800795) нұсқасы IL-6 өндірілуіне және сол арқылы СОӨА кезіндегі тыныс жолдарының созылмалы қабынуының қарқындылығына әсер етеді.

VDBP (GC) D дәруменін тасымалдайтын және макрофагтарды белсендіретін факторға айнала алатын D дәруменін байланыстыратын ақуызды кодтайды. rs7041 нұсқасы бұл қызметтерді өзгертеді және өкпедегі иммундық жауапқа әсер етуі мүмкін.

Азиялық және азиялық емес популяциялар арасындағы айырмашылықтар аллельдер жиілігінің, өмір салтының және темекі шегу ерекшеліктерінің әртүрлілігімен түсіндірілуі мүмкін. SNP-лердің көпшілігі азиялық популяцияларда күштірек байланыс көрсетті, бұл азиялық зерттеулер санының көптігін де көрсетуі мүмкін.

Радонға тәуелді SNP-лердің болмауы негізінен енгізілген зерттеулердің барлығы дерлік радон деңгейі төмен аймақтарда жүргізілгенімен түсіндіріледі. Сондықтан біздің нәтижелер бұл SNP-лердің радонмен индукцияланған аурулардағы рөлін жоққа шығармайды; олар ассоциациялардың радонның төмен деңгейінде де болатынын көрсетеді.

Бұл зерттеудің бірқатар шектеулері бар. Біріншіден, әр SNP бойынша зерттеулер саны аз болды (5–6). Екіншіден, радон деңгейі жеке қатысушыларда өлшенбей, ел немесе қала деңгейінде берілді. Үшіншіден, кейбір елдер (Түркия, Мексика) үшін тек мәндер ауқымы ғана қолжетімді болды. Төртіншіден, салыстырулар санының көптігі жалған оң нәтижелер қаупін арттырады. Соңында, темекі шегу мәртебесі әзірге талданған жоқ және ол алдағы жұмыстың тақырыбы болады.

Қорытынды

1. Талданған 20 SNP-тің жетеуі тыныс алу жүйесі ауруларымен мәнді байланысты: TP53 rs1042522, OGG1 rs1052133 және CYP1A1 rs1048943 – өкпе обырымен, ал EPHX1 rs1051740, MMP9 rs3918242, IL6 rs1800795 және VDBP rs7041 – СОӨА-мен.

2. Ассоциациялар этникалық топтарда әртүрлі: TP53, OGG1, MMP9 және VDBP негізінен азиялық популяцияларда, ал CYP1A1 және IL6 негізінен азиялық емес популяцияларда байланысты.

3. Барлық жеті SNP аурумен радон әсеріне қарамастан байланысты, өйткені ассоциациялар радон деңгейі төмен аймақтарда байқалды.

4. Ген–радон және ген–темекі шегу өзара әрекеттесулерін анықтау үшін радон деңгейі жоғары аймақтарда, соның ішінде Қазақстанда, қосымша зерттеулер жүргізу және темекі шегу мәртебесін талдау қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. World Health Organization. WHO Handbook on Indoor Radon: A Public Health Perspective. – Geneva: WHO, 2009. – 94 p.

2. Darby S., Hill D., Auvinen A. et al. Radon in homes and risk of lung cancer: collaborative analysis of individual data from 13 European case-control studies // BMJ. – 2005. – Vol. 330. – P. 223.

3. Turner M.C., Krewski D., Chen Y. et al. Radon and COPD mortality in the American Cancer Society Cohort // European Respiratory Journal. – 2012. – Vol. 39, No. 5. – P. 1113–1119.

4. Conde-Sampayo A., Lorenzo-González M., Fernández-Villar A. et al. Exposure to residential radon and COPD: a systematic review // International Journal of COPD. – 2020. – Vol. 15. – P. 939–948.

5. Böhm R., Bulko M., Brandýsová A. Assessment of the risk of developing lung cancer from indoor radon exposure as a function of smoking-induced morphometric changes // The European Physical Journal Special Topics. – 2026. DOI: 10.1140/epjs/s11734-026-02250-w.

6. Bulgakova O. et al. Association of polymorphism TP53 Arg72Pro with radon-induced lung cancer in the Kazakh population // Vavilov Journal of Genetics and Breeding. – 2019. URL: https://vavilov.elpub.ru/jour/article/viewFile/2211/1257

7. Borenstein M., Hedges L.V., Higgins J.P.T., Rothstein H.R. Introduction to Meta-Analysis. – Chichester: Wiley, 2009. – 421 p.

8. Higgins J.P.T., Thompson S.G., Deeks J.J., Altman D.G. Measuring inconsistency in meta-analyses // BMJ. – 2003. – Vol. 327. – P. 557–560.

9. Egger M., Davey Smith G., Schneider M., Minder C. Bias in meta-analysis detected by a simple, graphical test // BMJ. – 1997. – Vol. 315. – P. 629–634.

10. Dubois G. An overview of radon surveys in Europe. EUR 21892 EN. – Luxembourg: European Commission, JRC, 2005. – 168 p.

11. Ding et al. Analysis of indoor radon concentration levels and trends in China. – 2025. URL: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11832371/

12. U.S. Environmental Protection Agency. What is the average level of radon found in homes in the U.S.? URL: https://www.epa.gov/radon/what-average-level-radon-found-homes-us

Ұқсас материалдар

Авторы
Тулепбекова Самал Жұмабекқызы

Материал пайдалы болды ма? Бөлісіңіз

WhatsApp Telegram

Мақала құжаттары

Мақала жарияланған журнал шығарылымы және жарияланғаны туралы анықтама (PDF)

Осы материал бойынша

AI Көмекші 30 секундта дайындайды — жауап кілті мен PDF бірге.

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін аккаунтқа кіріңіз

Әзірге пікір жоқ — алғашқы болыңыз.

Авторларға

Сіз де өз мақалаңызбен бөлісіңіз

Мақалаңызды жариялап, сертификат пен журналды бірден алыңыз. Жарияланым Google мен Yandex-те табылады.

  • Сертификат (QR-коды бар)
  • Google, Yandex жүйелерінде шығады
  • Журналға шығады (онлайн)
  • Анықтама, журнал
  • Жеке кабинетте құжаттар сақталады
  • Мақалаға тұрақты сілтеме

2015 жылдан бері · ресми тіркелген журнал

Мақала жариялау

Автордың басқа материалдары

Осы тақырыптағы материалдар

Биология

Тары (Panicum miliaceum l.) дақылының микромицеттері: түрлік құрамы, фитосанитариялық қауіптері және күрес шаралары бойынша жүйелі шолу және метаанализ

ӘОЖ 633.17:632.4 Тары (Panicum miliaceum L.) дақылының микромицеттері: түрлік құрамы, фитосанитариялық қауіптері және күрес шаралары бойынша жүйелі шолу және метаанализ Аңдатпа Аңдатпа Зерттеудің мақсаты – Ақтөбе…

Шолпан Сәкенқызы 17 мин
Биология

Аутизм спектрінің бұзылуларымен ассоциацияланған кандидат-гендердің генетикалық вариациялары мен экспрессиялық белсенділігінің интеграциялық талдауы

Аутизм спектрінің бұзылуларымен ассоциацияланған кандидат-гендердің генетикалық вариациялары мен экспрессиялық белсенділігінің интеграциялық талдауы Жумадил Аружан Темирбекқызы Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық…

Аружан Жумадил 10 мин 11 оқылым
Биология

Digitalis Lanata фитопрепаратының гамма-сәулеленуімен радиацияланған жануарлардың иммунологиялық реактивтілігіне әсері.

Рамазан Дүйсенбекұлы Ибрагим 2 курс магистранты. Л.Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университеті (Астана қ., Қазақстан) Иондаушы сәулеленудің әсерінен кейін иммундық жүйені сақтау және қалпына келтіру радиобиология мен…

Ибрагим Рамазан Дүйсенбекұлы 12 мин 32 оқылым