Альфа ұрпағының ерекшеліктері: цифрлық әлемде өскен жаңа буын

Бүгінгі таңда қоғам тез өзгеріп, технология күн сайын дамып жатқан заманда жаңа ұрпақтың психологиялық бейнесін зерттеу өзекті мәселеге айналды. Соның бірі – Альфа ұрпағы. Бұл атау 2010 жылдан кейін дүниеге келген балаларға қатысты қолданылады. Олар – толықтай ХХІ ғасырда туған алғашқы буын. Альфа ұрпағы смартфон, планшет, интернет және жасанды интеллект өмірінің ажырамас бөлігіне айналған ортада өсіп келеді. Сондықтан олардың ойлау тәсілі, қарым-қатынас жасау мәнері және білім алуға қойылатын қажеттіліктері алдыңғы буындардан айтарлықтай ерекшеленеді.

Альфа ұрпағының басты ерекшелігі – цифрлық технологиямен бала кезден етене таныс болуы. Олар экранды сөйлеуді үйренбей тұрып-ақ танып, ақпаратты мәтіннен гөрі сурет пен бейне арқылы тез қабылдайды. Бұл буын жаңа құрылғыны оңай меңгереді, қажетті мәліметті бірнеше секундта табады, бірнеше істі қатар орындауға бейім. Сонымен қатар олар өз пікірін ашық білдіруге, сұрақ қоюға және «неге олай?» деп сынай қарауға дағдыланған. Бұл – олардың тәуелсіз ойлауы мен шығармашылық қабілетінің дамуына жақсы негіз болады.

Алайда бұл ерекшеліктердің екінші жағы да бар. Экран алдында ұзақ отыру балалардың тікелей қарым-қатынас дағдысын әлсіретуі, зейінін шашыратуы және қозғалыс белсенділігін азайтуы мүмкін. Жылдам ақпарат пен дайын жауапқа үйренген бала шыдамдылықты, күтуді және қиындықты жеңуді қажет ететін істерден тез жалығады. Психологиялық тұрғыдан қарағанда, мұндай жағдай өзін-өзі бағалауға да әсер етеді: әлеуметтік желідегі «мінсіз» өмірмен салыстыру баланың өз мүмкіндігіне сенімсіздігін арттырып, қателік жасаудан қорқу сезімін тудыруы ықтимал.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Психология» пәні аясында әр буынның психологиялық ерекшеліктері мен тұлғалық дамуына әсер ететін факторлар кеңінен қарастырылады. Осы пән аясында біз Альфа ұрпағының цифрлық ортада қалыптасатын ойлау тәсілін, қарым-қатынас мәнерін және олардың даму барысында кездесетін психологиялық қиындықтарды, әсіресе сәтсіздіктен қорқу мен өзін-өзі бағалау мәселесін тереңірек түсінуге мүмкіндік алдық.

Пән барысында оқытушы Борбасова Гүлнұр Нұрсайынқызының жетекшілігімен біз Альфа ұрпағына тән ерекшеліктерді талқылап, тәжірибелік тапсырмалар арқылы бұл тақырыптың өмірлік маңыздылығына көз жеткіздік. Цифрлық әлемде өскен бала жылдам нәтижеге, дайын жауапқа және әлеуметтік желідегі «мінсіз» бейнелерге үйренетіндіктен, қателік жасаудан қорқу мен өзін төмен бағалау оларда ерекше айқын байқалатынын түсіндік. Сәтсіздіктен қорқу мен одан қашудың түпкі себебі – адамның өзіне және өз мүмкіндігіне сенбеуі екенін ұқтық. Ал бұл қорқынышты жеңудің жалғыз жолы – ішкі ресурстарымызды ашып, әрбір қателіктен сабақ алуға үйрену, ал Альфа ұрпағы үшін бұған ересектердің қолдауы мен дұрыс бағыты қажет.

Осы білім мен түсінік бізге тек кәсіби салада емес, жеке өмірде де дамуға, қиындыққа мойымауға және табысқа жету жолында батыл болуға серпін берді.

Бұл мәселелерді шешуде ересектердің рөлі ерекше. Ата-ана мен мұғалім балаға технологияны пайдалануға тыйым салудан гөрі, оны дұрыс қолдануға үйретуі тиіс. Экранмен өткізетін уақытты реттеу, ойын мен тірі қарым-қатынасты, кітап оқу мен спортты ұштастыру маңызды. Бала қателесіп жатса, оны сынаудың орнына қолдау көрсету, тек нәтижесін емес, еңбегі мен табандылығын бағалау – ішкі сенімнің қалыптасуына ықпал етеді. Білім беру жүйесі де өзгеруі қажет: жаттап алуға емес, сыни ойлауға, жобалық жұмысқа және командада жұмыс істеуге көбірек көңіл бөлген жөн.

Қорыта айтқанда, Альфа ұрпағы – технологиялық мүмкіндігі мол, ақпаратты жылдам игеретін, ашық әрі белсенді буын. Алайда олардың дамуы қолайлы орта мен ересектердің сауатты қолдауына тікелей байланысты. Егер біз олардың күшті жақтарын дұрыс бағыттап, әлсіз тұстарын түсіністікпен қабылдасақ, Альфа ұрпағы болашақта қоғамның дамуына үлкен үлес қосатын жетілген тұлғаларға айналады. Сондықтан бұл буынды түсіну – біздің ортақ міндетіміз.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің аға оқытушысы,

PhD., Г.Н. Борбасова

Криптология мамандығының 1-курс студенттері