Рысбаева Меруерт
Әзірет Сұлтан Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы
Экскурсия жетекшісі
Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің әрбір жәдігері – өткен дәуірдің үнсіз куәгері. Олар бізге тек тарихты баяндап қана қоймай, сол заманның дүниетанымы мен адамзатқа деген көзқарасын да сезіндіреді. Сондай сырлы жәдігерлердің бірі – XIV ғасырдан бізге жеткен қола шырағдандар.
Бүгінде көзіміз үйренген электр жарығы жоқ заманды елестетіп көрейік. Кешкілік кесене іші қараңғылыққа бөленгенде, адамдардың жолын не жарық етті? Қасиетті мекеннің тыныштығын не нұрландырды? Сол кезде қарапайым ғана от емес, жарықтың өзі адамдар үшін ерекше рухани мәнге ие болған.
1397 жыл. Осы дата Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі қола шырағдандардың тарихында ерекше орын алады. Шырағдандардың біріне жазылған арабша жазу оның шеберін – Исфаханнан шыққан Изз ад-Дин ибн Тадж ад-Динді атап, жасалған жылын көрсетеді. Бұл жәдігерлер – жеті ғасырдан астам уақыт бұрын жасалған аса құнды өнер туындылары.
Бұл шырағдандардың кесене төріне кездейсоқ келмегені анық. Олар Әмір Темірдің Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жасаған тартуларының бірі ретінде белгілі. XIV ғасырдың соңында Әмір Темір Ясауидің қабірі орналасқан жерде сәулетті кесене тұрғызуға бұйрық беріп, оған сол дәуірдің таңдаулы шеберлерін тартты.
Шырағдандарды жасаған Исфахандық шебердің есімі олардың бойына қашалып жазылуы – ортағасырлық өнердің тағы бір ерекшелігін аңғартады. Шебер өз еңбегін тарихқа қалдырған. Оның есімі жеті ғасырдан кейін де бізге жетіп отыр.
Шырағданның сыртқы көрінісіне назар аударсақ, оның жай ғана жарық беретін құрал емес екенін аңғарамыз. Қола беті өсімдік тектес өрнектермен безендіріліп, белдеу бөліктеріне араб жазуы түсірілген. Өрнек пен жазу бір-бірімен үйлесіп, шырағданды тұрмыстық бұйымнан көркем өнер туындысына айналдырған.
Адамзат тарихында жарық әрдайым қараңғылыққа қарсы қойылған ұғым болды. Жарық – жол, жылу, үміт, білім мен рухани тазалықтың белгісі ретінде қабылданды. Ал Қожа Ахмет Ясауи ілімінде адамның ішкі дүниесінің жарықтануы ерекше мәнге ие. Сондықтан кесене ішінде ғасырлар бойы жарық берген шырағданды тек тарихи бұйым ретінде қарау жеткіліксіз. Ол – сыртқы жарық пен адамның ішкі жарығының арасындағы көркем символ секілді.
Бір шырағдан – жеті ғасырлық тарих.
Бір жалын – сансыз адамның тілегі.
Бір жарық – өткен мен бүгінді жалғаған рухани белгі.
Шырағдандардың тарихы бізге сол дәуірдегі шеберліктің қаншалықты жоғары болғанын да көрсетеді. Қола, күміс, алтын секілді бірнеше металл қоспасынан құйылған бұл бұйымдардың жасалу технологиясы өз заманында үлкен кәсіби шеберлікті талап еткен. Олардың ірі көлемі мен көркем безендірілуі кесененің қасиетті әрі салтанатты кеңістігіне лайықталғанын аңғартады.
Өкінішке қарай, шырағдандардың барлығы бүгінгі таңда кесенеде сақталған жоқ. Олардың бірнешеуі тарихи кезеңдерде шетелге шығарылып кеткен. Соның бірі 1935 жылы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен әкетіліп, Санкт-Петербургтегі Эрмитаж қорына түскен. Тағы бір шырағданның жоғарғы бөлігі Париждегі Лувр музейінде сақтаулы.
Бұл деректің өзі жәдігердің құндылығын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Себебі шырағдан – тек Қазақстан тарихының ғана емес, бүкіл Орталық Азияның ортағасырлық мәдениеті мен өнерінің маңызды ескерткіші.
Ғасырлар өтіп, оның жалыны әлдеқашан сөнді. Бірақ шырағданның мәні өшкен жоқ.
Бір кездері оның жарығы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің қасиетті кеңістігін нұрландырса, бүгінде оның өзі тарихымыздың өткенін жарық етіп тұр. Қоладан құйылған бұл жәдігердің үнсіз тұрған бейнесінен біз Әмір Темір дәуірінің қуатын, Исфахан шеберінің өнерін, Ясауи жолының рухани ықпалын және ата-бабамыздың жарыққа деген ерекше түсінігін көреміз.
Шырағданның жарығы – бір сәттік жарық емес.
Ол – жеті ғасырдан бері өшпей келе жатқан тарихтың жарығы.
Сондықтан Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі әрбір шырағданға қарағанда, біз жай ғана көне бұйымды емес, өз дәуірінің үнін сақтап тұрған жәдігерді көреміз. Оның бойындағы әр өрнек – шебердің қолтаңбасы, әр жазу – тарихтың ізі, ал оның жарығы – ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани сабақтастықтың символы.
