Қолжетімді және таза энергия — сенімді, тұрақты және заманауи энергия көздеріне қол жеткізу

Сейдазимова Аяжан Бахытжанқызы,

Ассистент-профессор, PhD Ахметова Балжан Ибрагимқызы

Аңдатпа. Мақалада Тұрақты дамудың жетінші мақсаты — қолжетімді және таза энергия мәселесі қарастырылады. ТДМ 7 міндеттері мен 2021–2026 жылдардағы ғылыми жарияланымдар талданады. Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі, жаңартылатын энергия көздерінің экологиялық және экономикалық тиімділігі, халықаралық тәжірибе талданады. Қазақстанның энергетикалық болашағына қатысты ұсыныстар беріледі.

Түйін сөздер: қолжетімді және таза энергия, ТДМ 7, энергетикалық қауіпсіздік, жаңартылатын энергия, жел энергетикасы, экология, Қазақстан.

Кіріспе

Қазіргі әлемде энергия — экономиканың, өнеркәсіптің және күнделікті өмірдің негізі. 2015 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қабылдаған «2030 жылға дейінгі Тұрақты даму саласындағы күн тәртібі» [1] аясындағы 17 мақсаттың жетіншісі — барлығына арзан, сенімді, тұрақты және заманауи энергия көздеріне қолжетімділікті қамтамасыз ету. Бұл мақсат энергияны тек өндіруді емес, оны қолжетімді, таза және сенімді етуді талап етеді.

Қазақстан үшін мәселе ерекше өзекті: энергия жүйесі көмірге сүйенеді, ал ұлттық мақсат — 2060 жылға қарай көміртекті бейтараптыққа жету [2]. 2024 жылғы 1 қаңтарда елдегі электр станцияларының орнатылған қуаты 24 641,9 МВт болды [3]. 2023 жылы жел және күн энергиясының үлесі шамамен 5 % болса, 2030 жылға қарай оны 15 %-ға жеткізу көзделген [4].

Мақаланың мақсаты — ТДМ 7-нің мәнін ашу, оны энергетикалық қауіпсіздікпен, жаңартылатын энергиямен, экологиямен және экономикалық тиімділікпен байланыстыру және Қазақстанның энергетикалық болашағына қатысты жолдарды айқындау.

ТДМ 7 ұғымы және оның міндеттері

ТДМ 7 бес міндеттен тұрады [1]. Біріншіден, 2030 жылға қарай заманауи энергия қызметтеріне жалпыға бірдей қолжетімділікті қамтамасыз ету (7.1). Екіншіден, жаһандық энергия балансындағы жаңартылатын энергия үлесін айтарлықтай арттыру (7.2). Үшіншіден, энергия тиімділігін жақсарту қарқынын екі есе арттыру (7.3). Сонымен қатар таза энергия саласындағы зерттеулер мен технологиялар бойынша халықаралық ынтымақтастықты кеңейту (7.a) және дамушы елдерде инфрақұрылымды кеңейту мен технологияны жаңарту (7.b) көзделген.

«Қолжетімді» ұғымы бағаны да, физикалық қолжетімділікті де білдіреді: энергия үй шаруашылығы мен кәсіпорын үшін қымбат болмауы, шалғай елді мекендерге де жетуі керек. «Таза» энергия ауаға, суға және климатқа тиетін зиянды азайтады. «Сенімді» энергия үздіксіз жеткізіледі, яғни энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

1-сурет. ТДМ 7-нің негізгі міндеттері

Әдебиеттерге шолу және зерттеу мәселесі

2021–2026 жылдар аралығында «Kazakhstan», «wind energy», «energy security» кілт сөздері бойынша іздеу жүргізіліп, бес зерттеу таңдалды. [5] жұмыста жүйелі шолу негізінде Қазақстанның жел әлеуеті алғаш рет бағаланған, энергия тығыздығының ең жоғары мәні Форт-Шевченко ауданында анықталған. [6] авторлары елдегі жаңартылатын энергия үлесі шамамен 1 % екенін көрсетіп, «жасыл» қаржы саясаты мен аймақтық ынтымақтастықтың қажеттігін негіздеген. [7] зерттеуде Жел атласы, CFSv2 деректері және Вейбулл моделі қолданылып, жел энергетикасы шалғай аудандарды автономды электрмен жабдықтауға жарамды екені көрсетілген. [8] жұмыста ірі қалалардағы жел жылдамдығын бағалаудың жаңа әдісі (HAKDE) ұсынылған, ал [9] жұмыста Болгария мен Қазақстанның 2023–2030 жылдардағы жел қуаттарының болжамы салыстырылған.

Шолу көрсеткендей, жұмыстардың көбі не ресурсты бағалайды [5, 7, 8], не саясат пен қаржыны қарастырады [6, 9]. Ал ТДМ 7-нің өзара байланысты қырлары — қауіпсіздік, экология және экономика — бірыңғай көзқараспен сирек талданады. Сонымен қатар [10] бағалауы бойынша қазіргі игеру күн энергиясының нақты әлеуетінің тек 0,07 %-ын, жел энергиясының 0,01 %-ын құрайды. Мақаланың ғылыми жаңалығы — ТДМ 7-ні Қазақстан жағдайында энергетикалық қауіпсіздік, жаңартылатын энергия, экология және экономикалық тиімділік тұрғысынан кешенді қарастыру.

Энергетикалық қауіпсіздік және жаңартылатын энергия

Энергетикалық қауіпсіздіктің негізі — энергия жүйесінің тұрақтылығы, яғни технологиялық өзгерістер мен сыртқы сын-қатерлер жағдайында сенімді жеткізілімді қамтамасыз ету [11]. Жел және күн энергиясы генерацияны әртараптандырады, бірақ олардың өндірісі ауа райына байланысты өзгеріп отырады, сондықтан желілерді жаңғырту және теңгерімдеу тетіктері қажет [11]. [10] бойынша интеграция үшін жинақтауыштар, гидроаккумуляциялық станциялар және «жасыл» сутек маңызды. Атом энергетикасы [11] жұмыста жүйе тұрақтылығын арттыратын және трансшекаралық ағындарға тәуелділікті азайтатын фактор ретінде қарастырылады.

2-сурет. Энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету факторлары

[2] бойынша қазір шамамен 957 МВт жел және 1,15 ГВт-қа жуық күн қуаттары бар, ал 2035 жылға дейін жел және күн станцияларының 11,7 ГВт-қа дейінгі жаңа қуаттарын салу жоспарланған. Үлестің өсуі мен қуаттар 3-суретте көрсетілген.

3-сурет. Қазақстандағы жел және күн энергиясының даму көрсеткіштері [2, 4]

Экология және экономикалық тиімділік

Экологиялық тұрғыдан жел және күн электр станциялары пайдалану кезінде парниктік газдар шығармайды, бұл 2060 жылға қарай көміртекті бейтараптыққа жету үшін маңызды шарт [2].

Экономикалық тұрғыдан Қазақстанда жел және күн энергиясына аукцион тарифтері соңғы жылдары 3 цент/кВт·сағ-тан төмен түскен [2]. Дегенмен жобалардың басым бөлігі көпжақты даму банктерінің жеңілдікті несиелері есебінен қаржыландырылған [2], сондықтан капитал құнын төмендету мен «жасыл» қаржы құралдарын дамыту маңызды [6]. Электр энергиясының келтірілген өзіндік құны (LCOE) желдің орташа жылдамдығына күшті тәуелді: жел күшті алаңдарда ол төмен болады, сондықтан жобаны алаң таңдаудан бастаған жөн [5, 7].

Халықаралық тәжірибе және Қазақстанның энергетикалық болашағы

Халықаралық деңгейде ТДМ 7 бойынша прогресс әркелкі: жаңартылатын энергия үлесін арттыруда аукциондар мен желілік инвестициялар кең қолданылады, ал дамушы елдер қаржы мен технологияға қол жеткізуде қиындыққа тап болады, сондықтан ТДМ 7-де 7.a және 7.b міндеттері бар. Болгария мен Қазақстанның жел қуаттарын салыстыру [9] ұқсас бағыттың әртүрлі географиялық және саяси жағдайда әртүрлі қарқынмен жүзеге асатынын көрсетеді. Орталық Азия мен Кавказ өңірінде жел әлеуеті солтүстікте, күн әлеуеті оңтүстікте жоғары [4], бұл өңірлік ынтымақтастық үшін негіз болады [6].

Қазақстанның энергетикалық болашағы үш бағытқа байланысты: жаңартылатын энергия үлесін 2030 жылға қарай 15 %-ға жеткізіп, одан әрі арттыру [4]; электр желілері мен жинақтау қуаттарын дамыту [10, 11]; қаржыландыру шарттарын жақсарту [2, 6].

Ұсыныстар

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, ТДМ 7-ні Қазақстанда іске асыру үшін мынадай шараларды ұсынуға болады: жел әлеуеті жоғары алаңдарға басымдық беру; электр желілерін жаңғырту және жинақтау жүйелерін енгізу; жеңілдікті қаржыландыру мен «жасыл» қаржы құралдарын кеңейту; шалғай елді мекендерде автономды жаңартылатын энергия шешімдерін қолдану; энергия тиімділігін арттыру бағдарламаларын дамыту; жаңартылатын энергия әлеуетін тұрақты мониторингілеу; өңірлік және халықаралық ынтымақтастықты тереңдету.

Қорытынды

Сонымен, қолжетімді және таза энергия — тұрақты дамудың түйінді шарттарының бірі. Оған қол жеткізу үшін энергия арзан, сенімді және экологиялық таза болуы қажет. Қазақстан үшін бұл міндет жаңартылатын энергияны дамыту, желі инфрақұрылымын жаңғырту және қаржыландыру жағдайын жақсарту арқылы ғана орындалады. Энергетикадағы өзгерістер нәтижесін бірден бермейді, сондықтан тұрақты қолдау мен жүйелі мониторинг қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Біріккен Ұлттар Ұйымы. Біздің әлемді өзгерту: 2030 жылға дейінгі Тұрақты даму саласындағы күн тәртібі. Нью-Йорк, 2015.

2. Zabanova Y. Kazakhstan: Central Asia’s energy transition pioneer. RIFS Blogpost, 02.07.2024. URL: https://www.rifs-potsdam.de/en/blog/2024/07/kazakhstan-central-asias-energy-transition-pioneer.

3. Romazanov Zh., Aldabayeva A., Silayeva O., Turgumbayeva G., Chepelyan L. The feasibility study for the establishment of a wind power plant // Metalurgija. 2025. Vol. 64, No. 1–2. P. 104–106.

4. Green energy corridors for Central Asia and the Caucasus. Ember, 2024. URL: https://ember-energy.org.

5. Pourasl H.H., Khojastehnezhad V.M. Techno-economic analysis of wind energy potential in Kazakhstan // Proc. Inst. Mech. Eng., Part A: J. Power Energy. 2021. DOI 10.1177/09576509211001598.

6. Shakeyev S., Baineyeva P., Kosherbayeva A., Yessenova G., Zhanseitov A. Enhancing the green energy revolution: analyzing the impact of financial and investment processes on renewable energy projects in Kazakhstan // Economics. 2023. Vol. 11, Iss. s1. P. 165–182. DOI 10.2478/eoik-2023-0057.

7. Sarsenbayev Y., Bekbayev A., Minazhova S., Zhumatova A., Berdimurat A. Assessment of wind energy potential of Kazakhstan and enhancing wind turbine efficiency // Polityka Energetyczna – Energy Policy J. 2026. Vol. 29, No. 2. P. 5–32. DOI 10.33223/epj/211851.

8. Chau T.T., Alhassan A.B., Shaltayev M., Talapiden K. et al. Assessment of wind energy potential using hybrid adaptive bandwidth kernel density technique: a case study of major cities in Kazakhstan // Energy Convers. Manag.: X. 2026. Vol. 29. Art. 101439. DOI 10.1016/j.ecmx.2025.101439.

9. Iliev T., Fazylova A., Stoycheva B. Comparative assessment of anticipated wind power capacities in Bulgaria and Kazakhstan // E3S Web Conf. 2024. Vol. 551. Art. 02008. DOI 10.1051/e3sconf/202455102008.

10. Pazilkhanov A., Bissembayev A. Technical analysis of the gap between potential and utilization of renewable energy sources in Kazakhstan // Universum: технические науки. 2025. № 6 (135). DOI 10.32743/UniTech.2025.135.6.20222.

11. Nauanova K.M., Imasheva M.M., Kisseleva D. Strategies and prospects for energy security of Kazakhstan in the XXI century // Вестник ЗКУ. 2026. Т. 102, № 2. DOI 10.37238/2960-1371.2960-138X.2026.102(2).24.