Қазақстан тарихы бойынша ҰБТ-ға арналған конспект-«шпора».

Қазақстан тарихы бойынша ҰБТ-ға арналған конспект-«шпора». Қажет даталар, тұлғалар, заң-реформалар

Ежелгі дәуір

• Палеолит–неолит: алғашқы еңбек құралдары, «микролиттер» – мезолит ерекшелігі.
• Ботай мәдениеті (б.з.д. IV–III мыңж.) — жылқыны алғаш қолға үйрету, Солт. Қазақстан.
• Андронов (қола дәуірі) — көшпелі мал шаруашылығының бастауы, қоныстар-қорымдар.
• Сақтар (б.з.д. VII–III ғғ.):

  Тайпалар: тиграхауда (шошақ бөрікті), парадарая, хаомаварга.
  Ескерткіштер: Есік «Алтын адам», Бесшатыр, Шілікті.
  Тулға: Томирис, Шырақ.

• Үйсіндер (б.з.д. II ғ. – б.з. III ғ.): орталығы — Қызыл Аңғар (Чигу), жері — Жетісу.
• Қаңлылар: орталығы — Битян, аймағы — Сырдария орта ағысы.
• Ғұндар: Мөде тәңірқұт, б.з.д. III–I ғғ., «халықтардың ұлы қоныс аударуының» бастауы.

Ерте және дамыған орта ғасыр

• Түрік қағанаты (552–603) → Батыс Түрік (603–704), ұраны «Көк бөрі», жазуы — Орхон-Енисей.
• Түргештер (704–756): Сұлу қаған, қара/сары түргеш.
• Қарлұқтар (756–940): астанасы — Қойлық (Жоңғар Алатауы етегі).
• Қарахан мемлекеті (942–1212):

  Сатұқ Боғра хан — исламды мемлекеттік дін етті (X ғ.).
  Қалалар: Тараз, Баласағұн.

• Қимақ–Қыпшақ конфедерациясы: Дешті Қыпшақ, әскери күшімен ерекшеленді.
• Оғыздар: орталығы Янгикент, Селжұқтардың түп негізі.
• Қарақытайлар (Қидандар): Жетісудағы үстемдік (XII ғ.).
• Қалалар мен ғылым: Отырар (Әл-Фараби), Сығанақ, Сауран, Түркістан (Ясы) — Ахмет Ясауи.

Алтын Орда, Ақ Орда және Қазақ хандығы

• Алтын Орда (XIII–XV ғғ.): Батый, Мөңке-Темір, Өзбек хан (ислам – XIV ғ.).
• Ақ Орда: орталығы Сығанақ, билеуші Орыс хан.
• Әбілқайыр хандығы (көшпелі өзбектер).
• Қазақ хандығының құрылуы — 1465/1466 ж.: Керей мен Жәнібек — Шу-Талас.
• Қасым хан (1511–1518): аумағы кеңейді, «Қасым ханның қасқа жолы».
• Есім хан: «Есім ханның ескі жолы».
• Тәуке хан (XVII ғ. соңы): «Жеті жарғы», бірлік саясаты.
• Жоңғар шапқыншылығы:

• • «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» (1723–1727).

  • Аңырақай шайқасы (1729/1730) — жоңғарға шешуші соққы.

  • Орбұлақ (1643) — Жәңгір хан, Жалаңтөс баһадүр.

Ресей империясы кезеңі

• 1731 — Әбілхайыр ханның Ресей бодандығын қабылдауы (Кіші жүз).
• Билікті жою реформалары:
  1824 — «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» — Кіші жүзде хандық жойылды.
  1822 — «Сібір қырғыздары туралы жарғы» (Сперанский) — Орта жүзде хандық жойылды.
• Ұлт-азаттық қозғалыстар:
  • Сырым Датұлы (1783–1797),
  • Исатай–Махамбет (1836–1838),
  • Кенесары Қасымұлы (1837–1847) — қазақ мемлекеттігін қалпына келтіруге ұмтылыс,
  • Есет Көтібарұлы (1847–1858), Жанқожа Нұрмұхаммедұлы (1856–1857).

• Әкімшілік реформалар: 1867–1868 Уақытша ережелер → Түркістан генерал-губернаторлығы, Далалық облыстар; кейін 1886, 1891 ережелер.
• Қалалар: Верный (Алматы) 1854, Әулиеата (Тараз), темір жолдар (Орал–Орынбор, Ташкент темір жолы).

ХХ ғасыр басы

• 1905–1907 революциясының ықпалы, баспасөз: «Қазақ» газеті (1913, Байтұрсынұлы).
• 1916 ұлт-азаттық көтерілісі: 25 маусым жарлығы (тыл жұмысына адам алу).
• Алаш қозғалысы (1917): Әліхан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы; Алаш-Орда автономиясы (Жақып Ақпаев, т.б.).
• Қазақ АКСР (26.08.1920) — астанасы Орынбор, кейін Қызылорда, Алматы.
• 1936 — Қазақ КСР одақтас республикаға айналды.
• 1931–1933 ашаршылық, ұжымдастыру салдары.
• Екінші дүниежүзілік соғыс: Бауыржан Момышұлы, Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова, Талғат Бигелдинов; 316-атқыштар дивизиясы (Панфиловшылар).
• 1954 — Тың және тыңайған жерлер.
• 1950–1989 — Семей полигоны, Невада–Семей қозғалысы.
• 1986 Желтоқсан — ұлттық сана серпілісі.

Тәуелсіз Қазақстан

• 1990.25.10 — Мемлекеттік егемендік туралы Декларация.
• 1991.12.01 — тұңғыш Президент сайлауы; 1991.12.16 — Тәуелсіздік күні.
• 1992.06.04 — Мемлекеттік рәміздер; 1992.03.02 — БҰҰ-ға мүше.
• 1993.11.15 — теңге айналымға енді (Ұлттық валюта күні).
• 1993 және 1995.08.30 — Конституциялар (қолданыста — 1995).
• 1997 — астананы көшіру туралы Жарлық; 1998 — Астана атауы бекіді (Ақмоладан).
• 2010 — ЕҚЫҰ саммиті Астанада.
• 2017 — EXPO-2017 (Астана).
• 2019–2022 — Астана атауы Нұр-Сұлтан болып өзгеріп, 2022 ж. қайта Астана болып қайтарылды.
• Семей полигоны жабылуы — 1991.08.29.

Мәдениет, құқық, дін

• Ислам кең таралуы — X–XII ғғ., Қараханидтер дәуірінде мемлекеттік деңгейде орнықты.
• Дала заңдары: Қасқа жол, Ескі жол, Жеті жарғы (әлеум., қылмыстық, жер, мерке-соғым, құн, даулар).
• Әл-Фараби (Отырар), Қожа Ахмет Ясауи (Ясы), Махамбет, Абай, Шоқан, Ыбырай — есім-еңбектерін шатастырмаңыз.
• Ортағасырлық қалалар функциясы: Сауран (қорған-сауда), Сығанақ (астана), Отырар (ғылым-сауда), Тараз (Ұлы Жібек жолы).

Жиі сұралатын даталар (шап беретін блок)

• 1465/66 — Қазақ хандығы.
• 1723–27 — Ақтабан шұбырынды.
• 1729/30 — Аңырақай шайқасы.
• 1731 — Кіші жүздің бодандығы (Әбілхайыр).
• 1822/24 — хандық жойылды (Орта/Кіші жүз).
• 1837–47 — Кенесары көтерілісі.
• 1867–68 — әкімшілік реформалар.
• 1916 — ұлт-азаттық көтеріліс.
• 1920 — Қазақ АКСР.
• 1936 — Қазақ КСР.
• 1931–33 — ашаршылық.
• 1949–89 — Семей сынақ алаңы.
• 1986 — Желтоқсан.
• 1991.12.16 — Тәуелсіздік.
• 1993.11.15 — теңге.
• 1995.08.30 — Конституция.
• 1997/98 — Астана.

Кім – не істеді? (тұлғалар тезисі)

• Керей, Жәнібек — Қазақ хандығын құрды.
• Қасым хан — мемлекетті күшейтті, «қасқа жол».
• Есім хан — «ескі жол», Ташкент үшін күрес.
• Тәуке хан — «Жеті жарғы», үш жүз билерін топтастырды (Төле, Қазыбек, Әйтеке).
• Әбілхайыр — Ресей бодандығы.
• Абылай — жоңғар дәуірінің мемлекет қайраткері, сыртқы тепе-теңдік саясаты.
• Сырым, Исатай-Махамбет, Кенесары — отарлыққа қарсы күрес жетекшілері.
• Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы — Алаш көсемдері.
• Б.Момышұлы, Мәншүк, Әлия, Т.Бигелдинов — ЕДСоғыс қаһармандары.
• А.Бөкейханов — бірінші қазақ партиясы «Алаш» лидері; А.Байтұрсынұлы — «Қазақ» газеті редакторы, әліпби реформаторы.

Терминдер мен «қақпан» тұстар

• Дешті Қыпшақ — қыпшақ-қазақ даласы (Еділден Ертіске дейін).
• Ұлы Жібек жолы — Тараз, Отырар, Сығанақ, Түркістан сияқты қалаларды байланыстырады.
• Қоныс-жайылым ауысуы — маусымдық көшу: қыстау–көктеу–жайлау–күздеу.
• Жүздер: Ұлы (Жетісу), Орта (Орталық-Сыр), Кіші (Батыс).
• Салыстырмалар:
  • «Қасқа жол» — XV–XVI ғ.; «Ескі жол» — XVII ғ.; «Жеті жарғы» — XVII соңы.
  • 1822 — Орта жүз; 1824 — Кіші жүз хандықтарының жойылуы.
  • Астана атауы: Ақмола → Астана (1998) → Нұр-Сұлтан (2019) → Астана (2022).

Жылдам есте сақтауға лайфхактар

• «3 Жол» ережесі: Қасым — қасқа; Есім — ескі; Тәуке — жеті.
• «ТТҚ» формуласы (Тараз–Түркістан–Қойлық) — Қарахан мен Жібек жолын ойға бекітеді.
• «ААТ»: 1991 Азаттығы, 1993 Ақша (теңге), 1995 Тиімді Конституция.

Курс — теория, ал ҰБТ — тәжірибе. Ми тек практика арқылы үйренеді, сондықтан күн сайын тест шешу — ең тиімді дайындық тәсілі.

Қысқаша жүйе:

1. Әр тесттен кейін қателеріңді жазып ал.
2. Сол қатеге байланысты шағын теорияны қайтала.
3. 2 күннен соң сол тақырыптан тағы тест шеш — прогресті тексер.

📘 Ереже:

Бір сағат оқу — бір тестпен бекітілмесе, ұмытылады.

Күн сайын 2–3 толық тест шешсең, бір аптада әлсіз тұстарың айқын көрінеді.
Көп тест пен дайындық материалдары 👉 ubt-test.kz платформасында.