Мазмұнға өту
Мақала жариялау
Bilimger Journal №6 / 2026 шығарылымына мақала қабылдануда·QR-кодты сертификат Журнал №6 мақала қабылдануда·8 орын қалды 8 орын қалды Жариялау

: «» · ₸

3 мин оқу 1 оқылым

Оқушы шығармаға жоспар сұрайды, мұғалім күрделі тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіруді өтінеді. Экранда бірнеше секундтан соң дайын мәтін пайда болады. Генеративті ЖИ дегеніміз не, ол сөйлемді қалай құрастырады және жауабына қашан сенуге болады? Технологияның жұмысын түсіну оны сабақта саналы қолдануға көмектеседі.

Генеративті ЖИ бар мәтінге сүйеніп, жаңасын құрастырады

Жасанды интеллект (ЖИ) — деректерден заңдылықтарды үйреніп, белгілі бір тапсырманы орындайтын компьютерлік жүйелерге берілетін ортақ атау. Ал генеративті ЖИ — бұрын көрген үлгілеріне сүйеніп, жаңа мәтін, сурет не басқа мазмұн жасайтын түрі. Ол дайын жауаптарды бір жерден көшіріп беретін қарапайым іздеу құралы емес: сұраудың мазмұнына қарай сөздерді өзара байланыстырып, жауап құрастырады.

Мысалы, «Су айналымын бесінші сынып оқушысына түсіндір» деген өтінішке жүйе қысқа әрі жеңіл сөздермен жауап беруге тырысады. Сұрауға сынып деңгейін, мәтіннің ұзындығын немесе қажетті пішімін қоссаңыз, жауаптың бағыты да өзгереді. Дегенмен мәтіннің жатық шығуы ондағы әрбір деректің дұрыс екенін білдірмейді.

Мәтін келесі ықтимал сөзді болжау арқылы жасалады

Жұмыс сұрауды өңдеуден басталады. Модель мәтінді жеке сөздерге немесе сөз бөлшектеріне ажыратады. Мұндай шағын бірліктерді токен деп атайды.

Содан соң жүйе берілген мәтіннің мағынасына қарай оның жалғасында қай токен келуі ықтимал екенін есептейді. Таңдалған бөлшек жауапқа қосылып, есептеу келесі қадамда қайталанады.

Мысалы, «Қыста ауа райы...» деген тіркестен кейін модель әртүрлі жалғастыру нұсқасын қарастырады. Қайсысын таңдайтыны алдыңғы сөздерге және сұраудың мәніне байланысты. Мәтін бірден тұтас күйінде емес, осындай кезекті таңдаулар арқылы пайда болады. Трансформер архитектурасын сипаттаған зерттеу еңбегінде модельдің мәтіндегі сөздердің өзара байланысын ескеріп өңдеу тәсілі түсіндіріледі.

Жауаптың әр қадамы алдыңғы контекстке сүйенеді. Контекст дегеніміз — сұрау мен осыған дейін жазылған сөздер. Сондықтан бір сұраққа әңгіменің басында және бірнеше нақтылау сұрағынан кейін берілген жауаптар бірдей болмауы мүмкін. Жаңа өтініш қосымша бағыт береді, бірақ модельге білмейтін дерегін өздігінен тексертіп жібермейді.

Үйрету кезінде модель тілдегі үлгілерді меңгереді

Модельді үйрету — оған көптеген мәтін үлгісінен сөздердің, сөйлемдердің және тақырыптардың байланысын үйренуге мүмкіндік беретін есептеу үдерісі. Жүйе тілдік үлгілерді танып, берілген контекстке үйлесетін жалғастыруды табуға жаттығады. Бұл үдеріс адамша ойлау немесе өмірлік тәжірибе жинау дегенді білдірмейді.

Сондықтан генеративті ЖИ кейде анық, сенімді естілетін, бірақ қате жауап ұсынады. Ол жаңа сөйлемді ықтимал үлгілерге сүйеніп құрастырады; деректің шын-өтірігін әр жағдайда бөлек тексере бермейді. Күнін, есімін, дәйексөзін не санын пайдаланар алдында сенімді дереккөзбен салыстыру қажет. Әсіресе бағаға әсер ететін тапсырмада немесе маңызды шешімде тексеруді аттап өтпеңіз.

Мұғалім мен оқушы ЖИ-ді ойлануға көмекші ете алады

Қазақстан Оқу-ағарту министрлігі жариялаған мектепте ЖИ қолдану жөніндегі әдістемелік ұсынымдарда мұғалімнің шешім қабылдау және дайын материалды тексеру міндеті сақталатыны көрсетілген. Демек, құрал жұмысты жеңілдетуі мүмкін, бірақ мұғалімнің бағасын немесе оқушының өз бетінше ойлауын алмастырмайды.

Сабақта қолданудың бір мысалы: мұғалім бір тақырыпқа үш түрлі күрделілік деңгейінде сұрақ әзірлеуді сұрайды, содан кейін мазмұнын тексеріп, сыныпқа лайықтап өзгертеді. Оқушы болса, шығармаға дайын мәтін алудың орнына жоспар сұрап, әр тармаққа өзі мысал қоса алады. Екі жағдайда да соңғы жұмысты адам қарап, редакциялайды.

ЖИ-мен жұмыс істегенде мына қадамдар көмектеседі:

  • Міндетті нақтылаңыз: «Жауап бер» деудің орнына тақырыпты, аудиторияны және қалаған пішімді жазыңыз.
  • Жауапты тексеріңіз: күмәнді тұстарын оқулықтан немесе ресми дереккөзден салыстырыңыз.
  • Өз үлесіңізді қосыңыз: жоспарды талдап, мысал келтіріп, мәтінді өз сөзіңізбен өңдеңіз.
  • Жеке деректі енгізбеңіз: аты-жөн, мекенжай, телефон нөмірі сияқты құпия ақпаратты сұрауға қоспаңыз. ЮНЕСКО-ның білім берудегі генеративті ЖИ жөніндегі нұсқаулығы да дерек құпиялығын қорғауға назар аударады.

Нәтижені тексеру жауапкершілігі адамда қалады

Генеративті ЖИ мәтінді сөздердің ықтимал жалғасын біртіндеп таңдау арқылы жазады. Оны жақсы қолданудың жолы — жүйеден нақты көмек сұрап, жауабын тексеріп, өз ойыңды қосу. Мұғалімге ол материалдың нобайын әзірлеуге, оқушыға тақырыпты түсінуге көмектесе алады. Ал дайын мәтінді тексеру, түзету және оған жауап беру адамға тиесілі.

Ұқсас материалдар

Авторы
Нұрлыбек Жайлауов

Материал пайдалы болды ма? Бөлісіңіз

WhatsApp Telegram

Мақала құжаттары

Мақала жарияланған журнал шығарылымы және жарияланғаны туралы анықтама (PDF)

Пікірлер

Пікір қалдыру үшін аккаунтқа кіріңіз

Әзірге пікір жоқ — алғашқы болыңыз.

Авторларға

Сіз де өз мақалаңызбен бөлісіңіз

Мақалаңызды жариялап, сертификат пен журналды бірден алыңыз. Жарияланым Google мен Yandex-те табылады.

  • Сертификат (QR-коды бар)
  • Google, Yandex жүйелерінде шығады
  • Журналға шығады (онлайн)
  • Анықтама, журнал
  • Жеке кабинетте құжаттар сақталады
  • Мақалаға тұрақты сілтеме

2015 жылдан бері · ресми тіркелген журнал

Мақала жариялау

Автордың басқа материалдары

AIT

AIT сынағы деген не? Қазақстандағы жаңа емтихан туралы толық ақпарат

Қазақстанда жоғары оқу орындарына түсу жүйесін жетілдіру мақсатында AIT (Admissions Insight Test) деп аталатын жаңа емтихан әзірленіп жатыр. Бұл бастама талапкерлердің мектеп бағдарламасы бойынша алған білімін ғана емес,…

Нұрлыбек Жайлауов 6 мин 14 оқылым

Осы тақырыптағы материалдар

Жаңа технологиялар

Жасанды интеллектті білім саласында тиімді пайдалану

Bilimger.kz ақпараттық-танымдық интернет порталы бас редакторы ubt-test.kz тест платформасы, Bilimger онлайн тіл академиясы негізін қалаушы Аннотация Бұл мақалада жасанды интеллектіні (ЖИ) білім беру жүйесіне қауіпсіз…

Нұрлыбек Жайлауов 11 мин 251 оқылым
Жаңа технологиялар

Медиасауаттылық және әлеуметтік педагогика

Материалда медиасауаттылықтың әлеуметтік педагогикадағы рөлі, ақпаратты бағалау, сыни ойлауды дамыту және фейк жаңалықтармен күресу мәселелері қарастырылады.

Ayaulym 6 мин 41 оқылым
Жаңа технологиялар

Жасанды интеллекттің бизнеске әсері: жаңа мүмкіндіктер мен тәуекелдер

Мақалада жасанды интеллекттің бизнестегі тиімділік пен жаңа мүмкіндіктерге ықпалы, сондай-ақ жұмыс орындары, құпиялық және этикаға қатысты тәуекелдері талданады.

Diana Amangaliyeva 2 мин 93 оқылым