Жаңабек Динара Ерболатқызы
11 сынып оқушысы
Түркістан облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылы
Ы.Алтынсарин атындағы жалпы білім беретін мектеп
Әр халықтың тарихында оның тек әдебиетін байытып қана қоймай, ұлттық айбары мен ар-ұжданына айналатын бірегей тұлғалар болады. ХХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХІ ғасырдың басындағы қазақ руханиятында бұл миссияны мойнына алған ерекше феномен — Мұхтар Шаханов. Ол — жалынды ақын ғана емес, шындықтың шырақшысы, Желтоқсанның арашасы және ұлттық мүдде жолында ешқашан ымыраға келмеген ірі қоғам қайраткері.
І. Шындықпен өрілген поэзия: Жалын мен серт
Мұхтар Шаханов әдебиетке өзіндік өршіл мінезімен, ешкімге ұқсамайтын оқшау қолтаңбасымен келді. Оның поэзиясы — пассивті бақылаушының сөзі емес, күрескердің үні. Ақын шығармаларының өзегі — адамгершілік, достыққа адалдық, махаббат үрейі мен Отанға деген шексіз махаббат.
Шахановты әлемдік деңгейдегі ойшыл ретінде танытқан туындыларының бірі — «Отырар» поэмасы. Мұнда ол Шыңғыс хан әскеріне алты ай бойы берілмеген қаланың ерлігі мен оны ішінен ашқан Қарашоқының сатқындығын суреттейді. Ақын бұл арқылы тарихи фактіні ғана айтып қоймайды, кез келген дәуірдегі ұлттық қасіреттің тамыры — өз ішіңнен шыққан сатқындық пен тарихи жадынан айырылу (мәңгүрттік) екенін ескертеді.
Сонымен қатар, оның «Сенім серті», «Ғашықтық ғаламаты» секілді балладалары адам жанының тазалығын дәріптейді. Шахановтың өлеңдеріне жазылған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде» әндері бүгінде халықтық мұраға айналып, әр қазақтың шаңырағында шырқалып жүр.
ІІ. Кремльді сескендірген сес: Желтоқсанның ақиқаты
Мұхтар Шахановтың есімі 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасымен мәңгіге тұтасып кетті. Тоталитарлық жүйенің қылышынан қан тамып тұрған уақытта, қазақ жастарының көтерілісін «бұзақылық пен ұлтшылдық» деп айыптаған ресми Мәскеудің алдында бұл тақырыпты қорқынышсыз көтеру нағыз көзсіз ерлік еді.
Тарихи дәйек: 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының І съезінде Мұхтар Шаханов мінберге шығып, Желтоқсан оқиғасының шынайы бет-бейнесін жайып салды. Ол биліктен бейбіт шеруге шыққан жастарға қарсы әскери күш (соның ішінде саперлік күрекшелер мен иттерді) қолданудың заңсыздығын атап өтіп, әділ баға беруді талап етті. Осы мәлімдемеден кейін Шахановтың тікелей бастамасымен және басқаруымен Желтоқсан оқиғасын зерттейтін арнайы комиссия құрылды. Ол мыңдаған құжаттарды ақтарып, жазықсыз жапа шеккен жүздеген қазақ жастарының ақталып шығуына, қудалаудың тоқтауына өлшеусіз еңбек сіңірді. Бұл — оның ұлт алдындағы ең үлкен тарихи миссиясы еді.
ІІІ. Экология мен Тіл майданының сарбазы
Шаханов — тек мінбердің адамы емес, нақты істің тұлғасы. Ол ХХ ғасырдың ең үлкен экологиялық апаты — Арал теңізінің трагедиясына алғашқылардың бірі болып әлем назарын аудартты. Оның бастамасымен «Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі халықаралық комитет» құрылып, апат аймағындағы халықтың мұңы жаһандық деңгейде талқылана бастады.
Тәуелсіздік алғаннан кейін де ақын тыным тапқан жоқ. Ол өмірін Ана тілінің мәртебесін қорғауға арнады. Қазақ тілінің мемлекеттік деңгейде шынайы қолданысқа енуі үшін түрлі наразылық акцияларын, аштық жариялау шараларын ұйымдастырудан да тайынбады. «Тіл майданының» бас сарбазы ретінде ол биліктен де, қоғамнан да ұлттық құндылықтарға деген тазалықты талап етті.
IV. «Төрт ана» концепциясы және Мәңгүрттенуге қарсы зауал
Мұхтар Шахановтың философиялық және педагогикалық көзқарастарының шыңы — оның «Төрт ана» концепциясы. Ақынның пайымдауынша, әрбір адамның рухани өмірін ұстап тұратын төрт негіз бар:
1 Туған жері — өскен ортасы мен табиғаты;
2 Туған тілі — ұлттық код пен ділі;
3 Салт-дәстүрі (мәдениеті) — ғасырлар бойғы рухани жинағы;
4 Тарихы — өткен күннің сабағы.
Шаханов осы төрт ананы қадірлемеген, одан қол үзген адамды Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекетіндегі» Жоламан секілді «мәңгүрт» деп атады. Бұл идея бүгінгі жаһандану дәуірінде өз ұлттық бет-бейнесін жоғалтып алу қаупі төнген қазақ қоғамы үшін әлі де болса өзектілігін жойған жоқ, керісінше, құндылығы арта түсті.
Англияның жазушылары мойындаған автор ұстанымы
«Кім шындығын жоғалтып алса, ақты – ақ, қараны – қара деп айтудан қалса, яғни сөзі басқа, ісі басқа болса, ұлттық-ғаламдық мүддеге тамыр жібере алмаса, пенделігі тек өзін емес, қоғамды да алдаса, ондай ақынның да, ғалымның да, саясаткердің де мазмұны, даңқы — далбаса».
Мұхтар Шахановтың бұл сөзі – азаматтық ұстаным мен адамдық ар-ожданның биік өлшемі. Бұл ойдағы басты түйін – тұлғаның тұтастығы.
◦ Сөз бен істің бірлігі: Шаханов «сөзі басқа, ісі басқа» деген адамды өмірдің негізгі өзегінен ажырап қалған адам деп санайды. Қоғам алдында жүрген адам (ақын, ғалым, саясаткер) үшін сөз – жай ғана дыбыс емес, ол – жауапкершілік.
◦ Турашылдық: «Ақты ақ, қараны қара» деп айта алмау – қорқыныштың немесе ымырашылдықтың белгісі. Мұндай адамдар ақиқаттан адасып, өздеріне ғана емес, бүкіл қоғамға зиянын тигізеді.
◦ Мазмұн мен даңқтың қарама-қарсылығы: «Даңқы – далбаса» деген сөз тіркесі өте дәл таңдалған. Көп жағдайда адамдардың атақ-даңқы асып-тасып тұрғанымен, ішкі мазмұны (рухани дүниесі) бос немесе жалған болуы мүмкін. Шахановтың пайымы бойынша, арсыз өткен өмір мен сатылған принциптердің артындағы даңқ – түкке тұрғысыз, мәнсіз нәрсе.
Бұл тұжырым Шахановтың рухани биіктігін көрсетеді. Ағылшын әдебиеті мен ойшылдары әлемдік классиканың биігі саналады. Олардың өздеріне ой салып, мойындатуы — жазушының ұлттық шеңберден шығып, жалпыадамзаттық құндылықтарға көтерілгенін аңғартады.
Қорытынды: Болашаққа аманат
Мұхтар Шаханов — уақыт пен жүйенің қыспағына көнбеген, шен-шекпен мен атаққа қызықпаған, тек өз халқының ақиқатына қызмет еткен тұлға. Оның өмірі мен шығармашылығы — бүгінгі қазақ қоғамына, әсіресе елдің ертеңін ойлайтын жастар мен журналистер қауымына таптырмас мектеп.
Шаханов феномені бізге шындықты айтудан қорықпауды, ұлттық мүддені жеке бастың пайдасынан биік қоюды және Ана тілі мен Тарихтың алдында бас июді үйретеді. Ол қалдырған рухани мұра — қазақ халқы барда бірнеше буын ұрпақты отаншылдыққа тәрбиелей беретін өшпес жарық жұлдыз.
