Мақала жазу — оқушының ойын жүйелі жеткізуіне, ақпаратты талдауына және өз пікірін дәлелдеуіне көмектесетін маңызды дағды. Мектепте мақала қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында, ғылыми жоба кезінде, мектеп газетіне немесе түрлі байқауларға қатысу үшін жазылуы мүмкін.
Әсіресе 9–11-сынып оқушылары үшін мақала жазуды үйренудің маңызы жоғары. Себебі жоғары сыныпта оқушыдан тек дайын ақпаратты қайталау емес, белгілі бір мәселе бойынша өз көзқарасын білдіру, нақты мысал келтіру және қорытынды жасау талап етіледі.
11-сыныпта шығармашылық бағытты таңдап, журналистика мамандығына түскісі келетін талапкерлер үшін де мақала жазу дағдысы ерекше қажет. Болашақ журналист оқиғаны дұрыс түсініп, маңызды ақпаратты ажыратып, мәтінді қызықты әрі сауатты жаза білуі керек.
Бұл нұсқаулықта оқушыларға мақала жазудың ережесі, құрылымы, кезеңдері және дайын үлгісі қарапайым тілмен түсіндіріледі.
Мақала дегеніміз не?
Мақала — белгілі бір тақырып, оқиға немесе мәселе туралы жазылған мазмұнды мәтін.
Мақалада автор:
- белгілі бір тақырыпты көтереді;
- мәселенің маңызын түсіндіреді;
- деректер мен мысалдар келтіреді;
- өз пікірін білдіреді;
- соңында қорытынды жасайды.
Мақала жай ғана ақпараттар жиынтығы болмауы керек. Оқушы өз ойын түсінікті және дәлелді түрде жеткізуі қажет.
Мысалы, «Табиғатты қорғау» тақырыбында мақала жазғанда табиғат туралы жалпы мәлімет беріп қана қою жеткіліксіз. Оқушы қоршаған ортаның ластану себептерін, оның адам өміріне әсерін және мәселені шешу жолдарын көрсетуі керек.
Оқушы жазатын мақаланың түрлері
Мектеп оқушылары көбіне мақаланың бірнеше түрін жазады.
Ақпараттық мақала
Ақпараттық мақалада белгілі бір оқиға, жаңалық немесе құбылыс туралы нақты мәлімет беріледі.
Мысалы:
- мектепте өткен спорттық жарыс;
- кітап оқу апталығы;
- қайырымдылық шарасы;
- мектептегі жаңа үйірме;
- танымал тұлғаның өмір жолы.
Ақпараттық мақалада «не болды?», «қайда болды?», «қашан болды?», «кімдер қатысты?» және «нәтижесі қандай болды?» деген сұрақтарға жауап беріледі.
Публицистикалық мақала
Публицистикалық мақалада қоғамдағы маңызды мәселе көтеріледі. Автор өз пікірін ашық білдіріп, оқырманды ойландыруға тырысады.
Мысалы:
- жастардың кітап оқуға қызығушылығы;
- әлеуметтік желінің оқушыға әсері;
- қоршаған ортаны қорғау;
- мектептегі буллинг мәселесі;
- ұлттық құндылықтарды сақтау.
Танымдық мақала
Танымдық мақала оқырманға пайдалы немесе қызықты ақпарат береді.
Мысалы:
- уақытты тиімді жоспарлау;
- емтиханға дұрыс дайындалу;
- ағылшын тілін үйренудің жолдары;
- дұрыс тамақтанудың маңызы;
- интернеттегі қауіпсіздік ережелері.
Шығармашылық мақала
Шығармашылық мақалада автордың өзіндік стилі мен көзқарасы анық байқалады. Мұндай мәтінде әсерлі сөйлемдер, бейнелі сөздер және өмірлік мысалдар қолданылуы мүмкін.
Шығармашылық мақала журналистикаға түскісі келетін оқушылар үшін өте пайдалы. Себебі болашақ журналист тек ақпарат жеткізіп қана қоймай, оқырманның назарын аудара білуі қажет.
Оқушыға мақала жазуды неден бастау керек?
Мақала жазуды бірден алғашқы сөйлемнен бастау міндетті емес. Алдымен тақырыпты түсініп, негізгі ойды анықтап алған дұрыс.
1. Тақырыпты дұрыс таңдаңыз
Тақырып нақты және түсінікті болуы керек.
Мысалы, «Жастар» деген тақырып өте кең. Оның орнына:
- Жастардың кітап оқуға қызығушылығын қалай арттыруға болады?
- Әлеуметтік желі оқушылардың оқу үлгеріміне қалай әсер етеді?
- Қазіргі жастар үшін мамандық таңдаудың маңызы
- Волонтерлік оқушының тұлғалық дамуына қалай ықпал етеді?
деген нақты тақырыптарды таңдауға болады.
Жақсы тақырып оқырманға мақалада не туралы айтылатынын бірден түсіндіреді.
2. Мақаланың негізгі ойын анықтаңыз
Мақаланы жазбас бұрын өзіңізге мына сұрақты қойыңыз:
Мен осы мақала арқылы оқырманға қандай ой жеткізгім келеді?
Мысалы, мақала тақырыбы «Кітап оқу не үшін маңызды?» болса, негізгі ойы мынадай болуы мүмкін:
Кітап оқу оқушының сөздік қорын байытып, ойлау қабілетін дамытады және білімін арттырады.
Осы негізгі ой мақаланың барлық бөлімінде сақталуы керек.
3. Ақпарат жинаңыз
Мақалада нақты деректер мен мысалдар болғаны дұрыс.
Ақпаратты:
- кітаптардан;
- оқулықтардан;
- ресми сайттардан;
- мұғалімнің түсіндірмесінен;
- сұхбаттан;
- бақылаудан;
- сауалнама нәтижесінен алуға болады.
Интернеттен табылған кез келген ақпаратқа бірден сене беруге болмайды. Деректің қайдан алынғанын және оның қаншалықты сенімді екенін тексеру қажет.
4. Жоспар құрыңыз
Жоспар мақаладағы ойдың ретімен берілуіне көмектеседі.
Қарапайым жоспар:
- Тақырыптың маңызын түсіндіру.
- Негізгі мәселені көрсету.
- Дәлелдер мен мысалдар келтіру.
- Мәселені шешу жолдарын ұсыну.
- Қорытынды жасау.
Жоспарсыз жазылған мәтінде ойлар қайталанып, негізгі тақырыптан ауытқу жиі кездеседі.
Оқушы мақаласының құрылымы
Оқушыларға арналған қарапайым мақала үш негізгі бөлімнен тұрады:
- Кіріспе.
- Негізгі бөлім.
- Қорытынды.
Кейбір мақалаларда тақырып, автор туралы мәлімет, қысқаша сипаттама және пайдаланылған дереккөздер де көрсетіледі.
Мақаланың тақырыбын қалай жазу керек?
Тақырып қысқа, қызықты және мазмұнға сәйкес болуы керек.
Сәтсіз тақырыптар
- Мектеп
- Кітап
- Интернет
- Табиғат
- Жастар
Бұл тақырыптар тым жалпы жазылған.
Сәтті тақырыптар
- Мектептегі кітап оқу мәдениетін қалай қалыптастырамыз?
- Әлеуметтік желі оқушының уақытына қалай әсер етеді?
- Табиғатты қорғау әр адамнан басталады
- Мамандық таңдау — болашаққа жасалған маңызды қадам
- Жасөспірімдер арасында спортты насихаттаудың маңызы
Тақырыпта негізгі мәселе немесе автор жеткізгісі келетін ой көрініп тұруы керек.
Кіріспені қалай жазу керек?
Кіріспе — мақаланың алғашқы бөлігі. Оның міндеті — оқырманды тақырыппен таныстыру және қызықтыру.
Кіріспеде:
- тақырыптың маңызы;
- негізгі мәселе;
- мақалада не қарастырылатыны айтылады.
Кіріспе тым ұзақ болмауы керек. Көбіне бір немесе екі абзац жеткілікті.
Кіріспе үлгісі
Қазіргі оқушының күнделікті өмірін интернетсіз елестету қиын. Әлеуметтік желілер ақпарат алуға, достармен байланысуға және жаңа нәрсе үйренуге мүмкіндік береді. Алайда телефонды шамадан тыс пайдалану оқушының уақытына, денсаулығына және оқу үлгеріміне әсер етуі мүмкін. Сондықтан әлеуметтік желіні дұрыс қолдану мәселесі бүгінгі күні ерекше маңызды.
Бұл кіріспеде тақырыптың қазіргі жағдайы, маңызы және негізгі мәселе бірден көрсетілген.
Негізгі бөлімді қалай жазу керек?
Негізгі бөлімде мақаланың басты ойы толық ашылады.
Бұл бөлімде:
- мәселенің себептері;
- оның салдары;
- нақты мысалдар;
- деректер;
- автордың пікірі;
- шешу жолдары беріледі.
Әр абзацта бір негізгі ой болғаны дұрыс.
Мысалы, «Әлеуметтік желінің оқушыға әсері» тақырыбындағы негізгі бөлімді былай құруға болады:
Бірінші абзацта әлеуметтік желінің пайдалы жақтарын көрсету.
Екінші абзацта шамадан тыс пайдаланудың зиянын түсіндіру.
Үшінші абзацта уақытты тиімді басқару жолдарын ұсыну.
Негізгі бөлімде тек пікір айту жеткіліксіз. Оны мысалмен немесе себеппен дәлелдеу керек.
Дәлелсіз пікір
Телефон оқушыға зиян.
Дәлелді пікір
Телефонды ұзақ пайдалану оқушының сабаққа бөлетін уақытын азайтады. Түнде әлеуметтік желіде ұзақ отыру ұйқы режимінің бұзылуына және келесі күні сабақта зейіннің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Екінші нұсқада пікірдің себебі түсіндірілген.
Қорытындыны қалай жазу керек?
Қорытынды — мақалада айтылған негізгі ойларды жинақтайтын бөлім.
Қорытындыда:
- негізгі мәселе қысқаша еске түсіріледі;
- автордың соңғы пікірі айтылады;
- ұсыныс немесе үндеу берілуі мүмкін.
Қорытынды үлгісі
Қорыта айтқанда, әлеуметтік желі дұрыс пайдаланылған жағдайда оқушыға пайдалы ақпарат алуға және білімін дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ уақытты бақыламай, телефонға шамадан тыс көңіл бөлу оқу мен денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан әр оқушы әлеуметтік желіге жұмсайтын уақытын жоспарлап, интернетті өз дамуына пайдалы құрал ретінде қолдануы керек.
Қорытындыда жаңа тақырып басталмайды. Ол мақаладағы негізгі ойды аяқтауы қажет.
Оқушыларға мақала жазудың дайын формуласы
Мақала жазуды жеңілдету үшін мына формуланы қолдануға болады:
Кіріспе
Бүгінгі таңда … мәселесі маңызды болып отыр. Себебі … . Бұл мақалада … туралы сөз қозғалады.
Негізгі бөлім
Біріншіден, … . Оның себебі … . Мысалы, … .
Екіншіден, … . Бұл жағдай … әсер етеді.
Сонымен қатар, … . Сондықтан … қажет.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, … . Менің ойымша, … . Егер әр адам … болса, … нәтижеге қол жеткізуге болады.
Бұл формула дайын мәтін емес. Ол ойды дұрыс ретпен жазуға көмектесетін үлгі.
Оқушыларға арналған дайын мақала үлгісі
КІТАП ОҚУ — БІЛІМДІ БОЛУДЫҢ НЕГІЗІ
Қазіргі кезде оқушылардың бос уақытын өткізу тәсілі айтарлықтай өзгерді. Көптеген жасөспірім телефон қарап, әлеуметтік желіде отыруға бірнеше сағатын жұмсайды. Соның салдарынан кітап оқуға бөлінетін уақыт азайып барады. Алайда кітап адамның білімін арттырып қана қоймай, оның ойлау қабілеті мен сөздік қорын да дамытады.
Кітап оқу арқылы оқушы жаңа ақпарат алады. Мектеп оқулықтарында белгілі бір пән бойынша негізгі білім берілсе, көркем және танымдық кітаптар адамның дүниетанымын кеңейтеді. Мысалы, тарихи шығармаларды оқыған оқушы өткен оқиғаларды жақсырақ түсінеді. Ал көркем әдебиет кейіпкерлердің іс-әрекетін талдауға және адамдардың мінезін тануға көмектеседі.
Кітаптың тағы бір пайдасы — сөздік қорды молайтуы. Үнемі кітап оқитын оқушы өз ойын еркін жеткізіп, шығарма мен эссені сауатты жаза алады. Ол жаңа сөздерді үйреніп, сөйлемді дұрыс құрастыруға дағдыланады.
Кейбір оқушылар кітап оқуға уақыт таппайтынын айтады. Бірақ күн сайын небәрі 15–20 минут кітап оқудың өзі жақсы әдет қалыптастыруға жеткілікті. Ең бастысы — өзіңе қызықты тақырыптағы кітапты таңдау. Бір оқушыға фантастикалық шығарма ұнаса, екіншісі тарих немесе психология туралы кітаптарды жақсы көруі мүмкін.
Мектепте кітап оқу мәдениетін дамыту үшін оқушылар арасында кітап талқылау кездесулерін, оқу марафондарын және әдеби байқауларды жиі ұйымдастыруға болады. Сонымен қатар, әр оқушы оқыған кітабы туралы қысқаша пікір жазса, оның мәтін құрастыру дағдысы да дамиды.
Қорыта айтқанда, кітап оқу — білімді және ойы терең адам болудың маңызды жолдарының бірі. Телефон мен интернет өміріміздің бір бөлігіне айналғанымен, кітаптың адам дамуына беретін пайдасы ешқашан жоғалмайды. Сондықтан әр оқушы күнделікті өмірінде кітап оқуға арнайы уақыт бөлгені дұрыс.
Тағы бір қысқа мақала үлгісі
МАМАНДЫҚ ТАҢДАУ — БОЛАШАҚТЫ ТАҢДАУ
Мамандық таңдау — әр адамның өміріндегі ең маңызды шешімдердің бірі. Себебі адамның болашақтағы жұмысы, өмір салты және кәсіби дамуы көбіне таңдаған мамандығына байланысты болады.
Кейбір оқушылар мамандықты достарының немесе ата-анасының кеңесімен таңдайды. Алайда әр адамның қызығушылығы мен қабілеті әртүрлі. Бір оқушы нақты ғылымдарға бейім болса, екіншісі шығармашылық немесе гуманитарлық бағытқа қызығуы мүмкін.
Мамандық таңдау кезінде оқушы өзіне бірнеше сұрақ қойғаны дұрыс: «Маған қандай жұмыс ұнайды?», «Қандай пәндерді жақсы көремін?», «Менің күшті қабілеттерім қандай?», «Болашақта өзімді қай салада елестетемін?».
Сонымен қатар, таңдаған мамандық туралы толық ақпарат жинау маңызды. Оның қандай міндеттері бар, қай оқу орнында оқытылады және қандай дағдылар талап етіледі деген сұрақтарға жауап іздеу керек.
Қорыта айтқанда, мамандықты саналы түрде таңдау адамның болашағына үлкен әсер етеді. Сондықтан бұл шешімге асықпай, өз қызығушылығыңды, қабілетіңді және мақсатыңды ескерген жөн.
11-сынып оқушыларына мақала жазу не үшін қажет?
11-сынып — оқушының мектепті аяқтап, болашақ мамандығын анықтайтын кезеңі. Осы уақытта сауатты мәтін жазу қабілеті бірнеше бағытта қажет болуы мүмкін.
Оқушыға:
- мектеп бітіру емтихандарында;
- эссе және жазбаша тапсырмаларда;
- шығармашылық байқауларда;
- ғылыми жобада;
- портфолио жинақтауда;
- университетке дайындық кезінде;
- журналистикаға түсу кезінде мақала жазу дағдысы көмектеседі.
Жоғары сынып оқушысының мақаласында ой нақты, тіл сауатты және дәлелдер орынды болуы керек.
11-сыныпта мақала жазғанда бастауыш сыныптағыдай тек жалпы пікір айту жеткіліксіз. Оқушы мәселені талдап, әртүрлі көзқарастарды салыстырып, өзінің қорытындысын көрсете білуі қажет.
Шығармашылық ҰБТ таңдаған оқушыларға кеңес
Журналистика және басқа шығармашылық мамандықтарға түскісі келетін талапкерлер ҰБТ-да шығармашылық бағытты таңдайды. Бірақ шығармашылық бағытты таңдау тек тест тапсырумен шектелмейді.
Журналистика мамандығына түсетін оқушы:
- жаңалық пен мақаланың айырмашылығын;
- тақырып қою ережесін;
- мәтін құрылымын;
- ақпаратты тексеру жолдарын;
- сұхбат жүргізуді;
- қоғамдық мәселелерді талдауды;
- сауатты және түсінікті жазуды білуі керек.
Мақала жазу жаттығулары болашақ талапкерге өз ойын жылдам жинақтауға және берілген тақырыпты жан-жақты ашуға көмектеседі.
Журналистикаға дайындалатын оқушы аптасына кемінде бір мақала жазып көргені дұрыс.
Мысалы, мына тақырыптарды таңдауға болады:
- Жастардың мамандық таңдауындағы басты қиындықтар
- Мектептегі буллингті қалай тоқтатуға болады?
- Әлеуметтік желідегі жалған ақпараттың қаупі
- Қазіргі оқушы кітап оқи ма?
- Ауыл мектебіндегі білім сапасын қалай жақсартуға болады?
- Волонтер болу жастарға не береді?
- Ұлттық құндылықтарды жастар арасында қалай насихаттаймыз?
- Жасанды интеллект білімге қалай әсер етеді?
Алдымен 300–500 сөзден тұратын қысқа мақала жазып, кейін көлемін ұлғайтуға болады.
Журналистикаға түсетін оқушы мақаласын қалай жазуы керек?
Журналистикаға дайындық кезінде мақалада тек әдемі сөйлемдер болуы жеткіліксіз. Ең алдымен мәтіннің мазмұны мен логикасы бағаланады.
Нақты тақырып таңдаңыз
Тақырып тым жалпы болмауы керек.
«Жастар мәселесі» деудің орнына:
Ауыл жастарының мамандық таңдауына қандай факторлар әсер етеді?
деген нақты тақырып таңдауға болады.
Алғашқы абзацты қызықты жазыңыз
Мақаланың алғашқы абзацы оқырманның назарын аударуы керек.
Оны:
- сұрақтан;
- қызықты деректен;
- өмірлік оқиғадан;
- нақты мәселеден бастауға болады.
Мысалы:
Бір күнде телефонға қанша рет қарайтыныңызды есептеп көрдіңіз бе? Көптеген жасөспірім бұл сұраққа нақты жауап бере алмайды. Себебі әлеуметтік желі күнделікті өмірімізге байқатпай еніп кетті.
Деректі тексеріңіз
Журналистің басты міндеттерінің бірі — шынайы ақпарат беру.
Мақалада қолданылатын:
- сандық мәлімет;
- адамның сөзі;
- зерттеу нәтижесі;
- ресми ақпарат міндетті түрде тексерілуі керек.
Дерек белгісіз болса, оны нақты факт ретінде жазуға болмайды.
Бірнеше көзқарасты көрсетіңіз
Қоғамдық мәселе туралы мақала жазғанда тек бір тараптың пікірін беріп қою жеткіліксіз.
Мысалы, мектеп формасы туралы жазсаңыз:
- оқушылардың;
- ата-аналардың;
- мұғалімдердің пікірін салыстыруға болады.
Бұл мақалаға тереңдік береді.
Авторлық қорытынды жасаңыз
Мақала соңында оқушы мәселе туралы өзінің негізделген пікірін айтуы керек. Бірақ ол пікір нақты дәлелдерге сүйенуі тиіс.
Журналистикаға дайындалуға арналған мақала үлгісі
ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ ЖАСТАРДЫҢ ОЙЛАУ ЖҮЙЕСІН ӨЗГЕРТІП ЖАТЫР МА?
Бүгінде әлеуметтік желі жастардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Жасөспірімдер жаңалықты да, ойын-сауықты да, білімге қатысты ақпаратты да телефон арқылы алады. Бұл өзгеріс ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдеткенімен, жастардың оқу және ойлау дағдысына әсері туралы сұрақтар туғызып отыр.
Әлеуметтік желінің пайдалы жақтары аз емес. Оқушы қысқа уақыт ішінде қажетті бейнесабақты тауып, әлемдегі жаңалықтармен танысып, түрлі білім беру парақшаларына жазыла алады. Бұрын қол жеткізу қиын болған ақпарат қазір бірнеше секундта табылады.
Алайда қысқа бейнелерді үздіксіз көру адамның ұзақ мәтінге зейін қоюын қиындатуы мүмкін. Кейбір оқушылар бірнеше беттен тұратын мақаланы оқуға шыдамсыздық танытады, бірақ ондаған қысқа бейнені қатарынан көре береді. Бұл жағдай білімді терең түсінуге кедергі келтіруі ықтимал.
Тағы бір маңызды мәселе — жалған ақпарат. Әлеуметтік желіде жарияланған әрбір мәлімет шындыққа сәйкес келе бермейді. Ақпараттың авторы, дереккөзі және жарияланған уақыты көрсетілмесе, оны тексермей тарату қауіпті.
Жастар әлеуметтік желіден толық бас тартуы міндетті емес. Ең бастысы — оны саналы түрде пайдалану. Пайдалы парақшаларға жазылу, ақпаратты бірнеше дереккөзден тексеру және телефонға жұмсалатын уақытты бақылау қажет.
Қорыта айтқанда, әлеуметтік желі жастардың ойлау жүйесіне жақсы да, теріс те әсер етуі мүмкін. Оның нәтижесі қолданушының қандай контент таңдайтынына және уақытын қалай басқаратынына байланысты. Сондықтан цифрлық сауаттылық қазіргі оқушыға ауадай қажет дағдыға айналып отыр.
Мақаланы Bilimger.kz сайтына жариялау
Оқушының жазған мақаласын тек мұғалімге тапсырып қана қоймай, интернетте жариялауға да болады. Мысалы, білім беру бағытындағы Bilimger.kz сайтына оқушылардың танымдық, шығармашылық және тәрбиелік тақырыптағы мақалаларын ұсынуға болады.
Мақаланы сайтта жариялау оқушыға бірнеше мүмкіндік береді:
- өз еңбегін көпшілікке көрсету;
- жазу тәжірибесін жинақтау;
- жеке портфолиосын толықтыру;
- шығармашылық қабілетін дамыту;
- журналистикаға дайындалу;
- өзекті тақырыптар бойынша пікір білдіру.
Bilimger.kz сайтына мақала дайындағанда мәтіннің авторлық болуы маңызды. Интернеттен көшірілген немесе басқа адамның атынан ұсынылған материал жариялауға жарамайды.
Мақалада:
- нақты тақырып;
- сауатты жазылған мәтін;
- автордың аты-жөні;
- сыныбы;
- білім беру ұйымының атауы;
- елді мекені;
- қажет болған жағдайда жетекшісі туралы ақпарат көрсетілгені дұрыс.
Жариялауға жібермес бұрын мәтіндегі грамматикалық қателерді тексеріп, тақырыптың мазмұнға сәйкестігіне назар аудару қажет.
11-сыныпта журналистикаға түскісі келетін оқушы Bilimger.kz секілді білім беру сайттарына өзінің мақалаларын тұрақты түрде жариялап отырса, уақыт өте келе авторлық материалдардан тұратын портфолио жинай алады. Бұл талапкердің жазуға қызығушылығын және тәжірибесін көрсетуге көмектеседі.
Дегенмен сайтта жарияланған мақала университетке автоматты түрде қабылдануға кепілдік бермейді. Ол ең алдымен оқушының тәжірибесін, ізденісін және жазу дағдысын көрсететін қосымша жұмыс болып саналады.
Bilimger.kz сайтына қандай тақырыпта мақала жазуға болады?
Оқушылар мынадай тақырыптарды таңдай алады:
- Менің болашақ мамандығым
- Кітап оқудың пайдасы
- Мұғалім — ұлы тұлға
- Туған жердің табиғаты
- Қазіргі жастар және білім
- Интернетті қауіпсіз пайдалану
- Мектептегі достықтың маңызы
- Ұлттық дәстүр — тәрбие негізі
- Спорт — денсаулық кепілі
- Экологияны қорғау — ортақ міндет
- Жасанды интеллект және білім
- Әлеуметтік желінің пайдасы мен зияны
- Ауыл мектебінің ерекшеліктері
- Менің мектебімдегі ерекше жоба
- Журналист болғым келеді
Тақырыпты таңдағанда оқушы өзі жақсы білетін немесе қызығатын мәселені алғаны дұрыс. Сонда мақала табиғи әрі мазмұнды шығады.
Мақала жазуда жиі жіберілетін қателер
Тақырыптан ауытқу
Мақала бір тақырыпқа арналуы керек. Бір мәтінде бірнеше мәселені қатар көтеру негізгі ойдың жоғалуына әкеледі.
Өте ұзақ кіріспе жазу
Кіріспеде тақырыпқа қатысты қысқаша мәлімет беру жеткілікті. Негізгі дәлелдер мен мысалдар негізгі бөлімде жазылады.
Ойды қайталай беру
Бір пікірді әртүрлі сөйлеммен бірнеше рет қайталау мақаланың көлемін арттырғанымен, мазмұнын күшейтпейді.
Интернеттен мәтін көшіру
Дайын мақаланы көшіріп алу оқушының жазу қабілетін дамытпайды. Басқа материалдан ақпарат алуға болады, бірақ оны түсініп, өз сөзіңмен жазу керек.
Дәлелсіз пікір жазу
«Бұл өте пайдалы», «Бұл дұрыс емес» деген пікірлердің себебі түсіндірілуі қажет.
Қорытындыны ұмыту
Мақала аяқталмай қалғандай әсер қалдырмауы үшін соңында негізгі ойға қорытынды жасалуы керек.
Өте күрделі сөз қолдану
Мақаланы ғылыми етіп көрсету үшін түсініксіз сөздерді көп қолданудың қажеті жоқ. Қарапайым, анық және сауатты тіл әрқашан жақсы оқылады.
Қате дерек беру
Мақаладағы адам аты, ұйым атауы, жыл, сан және статистикалық мәліметтер тексерілуі тиіс.
Мақаланы тексеруге арналған чек-лист
Мақаланы аяқтаған соң мына сұрақтар бойынша тексеріңіз:
- Тақырып нақты әрі қызықты ма?
- Мақалада бір негізгі мәселе көтерілген бе?
- Кіріспе оқырманды қызықтыра ма?
- Негізгі бөлімде мысалдар бар ма?
- Автордың пікірі түсінікті ме?
- Пікірлер дәлелденген бе?
- Абзацтар бір-бірімен байланысты ма?
- Қорытынды негізгі ойды аяқтай ма?
- Сөздер орынсыз қайталанбай ма?
- Грамматикалық қателер түзетілді ме?
- Интернеттен алынған мәтін көшірілмеген бе?
- Автор туралы ақпарат дұрыс көрсетілді ме?
Осы сұрақтардың басым бөлігіне «иә» деп жауап берсеңіз, мақалаңызды мұғалімге көрсетуге немесе жариялауға ұсынуға болады.
Мақаланы қалай әсерлі жазуға болады?
Әсерлі мақала жазу үшін өте күрделі әдеби тәсілдерді білу міндетті емес.
Бірнеше қарапайым ережені қолдануға болады:
Нақты мысал келтіріңіз
Жалпы пікірге қарағанда өмірден алынған мысал есте жақсы сақталады.
Қысқа әрі түсінікті сөйлем жазыңыз
Өте ұзақ сөйлемде негізгі ой жоғалып кетуі мүмкін.
Оқырманға сұрақ қойыңыз
Мысалы:
Біз телефонды басқарамыз ба, әлде телефон біздің уақытымызды басқарып жүр ме?
Мұндай сұрақ оқырманды ойландырады.
Белсенді етістіктерді қолданыңыз
«Жүзеге асырылды», «жасалынды» деген ауыр құрылымдардың орнына «оқушылар ұйымдастырды», «мектеп өткізді» деген нақты сөйлемдер қолданыңыз.
Өз даусыңызды сақтаңыз
Басқа адамның стилін қайталауға тырыспаңыз. Ойыңызды өзіңіз сөйлейтіндей табиғи, бірақ сауатты түрде жазыңыз.
Мақала қанша сөзден тұруы керек?
Мақаланың көлемі оның мақсатына байланысты.
Мектеп тапсырмасы үшін 250–500 сөз жеткілікті болуы мүмкін.
Мектеп газетіне немесе сайтқа арналған мақала 500–1000 сөз көлемінде жазылуы мүмкін.
Ғылыми немесе талдамалық мақала бұдан да ұзақ болуы ықтимал.
Ең маңыздысы — сөз санын жасанды түрде көбейту емес, тақырыпты толық ашу.
Жиі қойылатын сұрақтар
Оқушы мақаланы қандай сөздермен бастауы керек?
Мақаланы міндетті түрде «Қазіргі таңда» деп бастаудың қажеті жоқ. Нақты мәселеден, қызықты сұрақтан немесе қысқа мысалдан бастауға болады.
Мақалада өз пікірімді жазуға бола ма?
Иә. Мақалада автордың пікірі болуы керек. Бірақ пікір нақты себеппен, мысалмен немесе дерекпен дәлелденгені дұрыс.
Мақала мен эссенің айырмашылығы қандай?
Эсседе автордың жеке ойы мен сезімі көбірек көрінеді. Ал мақалада мәселе кеңірек талданып, деректер мен мысалдарға басымдық беріледі.
Мақалада жоспар болуы керек пе?
Иә. Жоспар мәтіннің логикалық құрылымын сақтауға көмектеседі. Жоспарды соңғы нұсқада көрсету міндетті болмауы мүмкін, бірақ жазу кезінде оны қолданған дұрыс.
Интернеттен ақпарат алуға бола ма?
Болады. Бірақ ақпаратты сенімді дереккөзден алып, оны түсініп, өз сөзіңмен жазу қажет.
Мақалаға сурет қосуға бола ма?
Сайтқа немесе мектеп газетіне жарияланатын мақалаға тақырыпқа сәйкес сурет қосуға болады. Суреттің сапалы және авторлық құқық талаптарына сай болғаны дұрыс.
11-сынып оқушысына портфолио үшін мақала жариялау пайдалы ма?
Иә. Авторлық мақалалар оқушының жазуға қызығушылығын, белсенділігін және тәжірибесін көрсетеді. Әсіресе журналистика мен шығармашылық мамандықтарға дайындалатын талапкерлер үшін бұл пайдалы тәжірибе.
Журналист болу үшін мақала жазуды қашан бастау керек?
Неғұрлым ерте бастасаңыз, соғұрлым жақсы. Аптасына бір қысқа мақала жазу арқылы бірнеше айдың ішінде тақырып қою, ойды жүйелеу және қорытынды жасау қабілетін айтарлықтай жақсартуға болады.
Қорытынды
Оқушыларға мақала жазу үлгісі дайын мәтінді көшіріп алу үшін емес, мақаланың құрылымын және жазу тәртібін түсіну үшін қажет.
Жақсы мақала нақты тақырыптан, қызықты кіріспеден, дәлелді негізгі бөлімнен және ойды аяқтайтын қорытындыдан тұрады. Оқушы мақалада тек ақпарат беріп қана қоймай, өзінің пікірін де түсінікті түрде жеткізуі керек.
Әсіресе 11-сыныпта шығармашылық бағытты таңдап, журналистика мамандығына түсуді жоспарлап жүрген талапкерлер мақала жазуға тұрақты түрде жаттыққаны дұрыс. Жаңалық оқу, тақырып таңдау, деректерді тексеру және өз мәтініңді қайта редакциялау болашақ журналистің негізгі дағдыларын қалыптастырады.
Оқушы өз мақалаларын мектеп газетіне, байқауларға және Bilimger.kz сияқты білім беру сайттарына жариялау арқылы тәжірибе жинап, авторлық портфолиосын қалыптастыра алады.
Ең бастысы — басқа мәтінді көшіру емес, тақырыпты түсініп, өз ойыңды сауатты, шынайы және дәлелді түрде жазу.
