Қуанышқызы Шынар
Бүгінгі қоғамды әлеуметтік желісіз елестету қиын. Таңертең оянған адамның көпшілігі алдымен терезеге емес, телефон экранына қарайды. Жаңалық та сонда, сауда да сонда, жұмыс та сонда, дау да сонда, атақ та сонда. Әлеуметтік желі бұрын бос уақытты өткізетін алаң сияқты көрінсе, қазір ол қоғамдық пікірге ықпал ететін, бизнесті жүргізетін, адам мінезін өзгертетін, тіпті саяси және әлеуметтік мәселелерді қозғайтын қуатты құралға айналды.
Қазақстанда да әлеуметтік желінің орны жыл сайын күшейіп келеді. DataReportal-дың Digital 2026: Kazakhstan есебіне сүйенген The Astana Times мәліметінше, елімізде 16,9 миллионнан астам адам әлеуметтік желі қолданады. Бұл халықтың 80 пайызынан көп бөлігі деген сөз [1]. Ал 2025 жылдың басындағы деректер бойынша Қазақстанда 19,2 миллион интернет пайдаланушы тіркелген, бұл ел халқының 92,9 пайызына тең [2]. Осы екі көрсеткіштің өзі бір шындықты дәлелдейді: әлеуметтік желі енді жастардың ғана ермегі емес, бүкіл қоғамның күнделікті өміріне кірген үлкен ақпараттық орта.
Бірінші аргумент – әлеуметтік желі ақпарат тарату жылдамдығын түбегейлі өзгертті. Бұрын қоғам жаңалықты теледидардан, газеттен немесе ресми сайттардан күтетін. Қазір бір оқиға болған жерде тұрған адамның түсірген видеосы бірнеше минут ішінде мыңдаған, кейде миллиондаған адамға жетеді. Қазақстандағы су тасқыны, жол апаттары, мектептегі буллинг, ауруханадағы жағдай, әлеуметтік әділетсіздік сияқты мәселелердің көбі алдымен әлеуметтік желіде көтеріліп, кейін ресми органдардың назарын аударып жүр. Бұл – әлеуметтік желінің қоғамға берген ең үлкен мүмкіндіктерінің бірі. Қарапайым адамның даусы бұрынғыдай жоғалып кетпейді, егер мәселе шынайы әрі өткір болса, ол көпшілікке жетеді.
Бірақ дәл осы жылдамдық үлкен қауіп те тудырады. Әлеуметтік желіде шын ақпаратпен бірге жалған мәлімет, манипуляция, эмоцияға құрылған видео, толық тексерілмеген айыптау да тез тарайды. Бір адамның бір минуттық видеосы арқылы бүкіл өміріне баға беретін әдет пайда болды. Қоғам кейде соттың шешімін күтпей-ақ, пікір алаңында үкім шығарып тастайды. Сондықтан әлеуметтік желі еркіндікпен бірге жауапкершілікті де талап етеді. Ақпаратты көрген адам “бұл рас па?”, “дереккөзі қайда?”, “екінші тараптың пікірі бар ма?” деген сұрақтарды қоюы керек.
Одан бөлек әлеуметтік желі экономиканың жаңа тынысын ашты. Бұрын шағын кәсіп ашу үшін дүкен, үлкен жарнама, таныс орта керек болатын. Қазір үйде торт пісіретін адам да, киім сататын кәсіпкер де, білім курсын жүргізетін маман да клиентін Instagram, TikTok немесе Telegram арқылы таба алады. Energyprom мәліметінше, 2025 жылдың басында Қазақстанда Instagram қолданушыларының саны 12,4 миллионға жеткен, ал TikTok аудиториясы 18 жастан асқан 15,7 миллион қолданушыны қамтыған [3]. Бұл сандар әлеуметтік желінің тек көңіл көтеру алаңы емес, нақты нарыққа айналғанын көрсетеді. Қазіргі кәсіпкер үшін әлеуметтік желі – жарнама тақтасы ғана емес, сенім қалыптастыратын кеңістік.
Оған қоса әлеуметтік желі жастардың ойлауына, талғамына және өзін бағалауына әсер етіп отыр. Бір жағынан, бұл үлкен мүмкіндік. Ауылдағы оқушы YouTube арқылы ҰБТ-ға дайындала алады, жас мұғалім TikTok-та қазақша білім контентін жүргізе алады, студент өз жобасын Instagram арқылы таныта алады. Қазақ тіліндегі подкасттар, кітап оқуға шақыратын парақшалар, ұлттық стильді насихаттайтын жастар, психология мен қаржы сауаттылығы туралы контент көбейді. Бұл – қуантатын құбылыс.
Алайда әлеуметтік желінің көлеңкелі жағы да бар. Жастар өз өмірін өзгелердің әдемі кадрларымен салыстырады. Біреудің саяхаты, біреудің қымбат телефоны, біреудің мінсіз денесі, біреудің “идеал” қарым-қатынасы жас адамның өз өміріне көңілі толмауына әсер етеді. Әлеуметтік желідегі өмір көбіне монтаждалған, сүзгіден өткен, таңдап көрсетілген өмір екенін ұмытпау керек. Экрандағы бақыт әрдайым шынайы бақыт емес.
Сонымен қатар әлеуметтік желі тілдік ортаға да ықпал етіп жатыр. Қазақстанда қазақша контенттің көбеюі қуантады. Бұрын қазақ тілінде сапалы видео, подкаст, сараптама, әзіл аз деген пікір жиі айтылатын. Қазір қазақша сөйлейтін блогерлер, мұғалімдер, журналистер, кәсіпкерлер, психологтар көбейді. Бұл қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі орнын нығайтады. Бірақ екінші жағынан, аралас тіл, сауатсыз жазу, калька, ойды тым қысқа әрі жеңіл жеткізу дағдысы да кең тарады. Әлеуметтік желі тілді дамыта да алады, әлсірете де алады. Бұл – контент жасаушылардың жауапкершілігіне тікелей байланысты.
Әлеуметтік желінің басты мәселесі – оның бар-жоғында емес, оны қалай қолданатынымызда. Егер адам әлеуметтік желіні білім алуға, кәсіп дамытуға, пайдалы байланыс орнатуға, қоғамдағы мәселені көтеруге қолданса, ол үлкен мүмкіндік. Ал егер адам күн сайын өзін өзгемен салыстырып, уақытын бос скроллға жұмсап, жалған бедел қуып кетсе, әлеуметтік желі оның ішкі тыныштығын бұзады.
Бұл мәселені шешу үшін бірнеше нақты ұсыныс қажет. Мектептерде медиасауаттылықты күшейту керек. Оқушыға тек “телефонды аз ұста” деу жеткіліксіз. Оған жалған ақпаратты ажыратуды, жеке дерегін қорғауды, кибербуллингтен сақтануды, пайдалы контент таңдауды үйрету керек. Ата-аналар баланың телефонын тартып алуға емес, оның қандай ортада отырғанын түсінуге тырысқаны дұрыс. Жастар әлеуметтік желідегі бейнесін ғана емес, шынайы өмірдегі мінезін, білімін, еңбегін дамытуы қажет. Мемлекет пен білім ұйымдары қазақ тіліндегі сапалы цифрлық контентті қолдауы тиіс.
Қорытындылай айтқанда, әлеуметтік желі – қазіргі заманның ең ықпалды құбылыстарының бірі. Ол қоғамның айнасы ғана емес, қоғамды өзгертетін күшке айналды. Онда мүмкіндік те бар, қауіп те бар. Онда білім де бар, бос әңгіме де бар. Онда табыс та бар, тәуелділік те бар. Сондықтан әлеуметтік желіні жамандап қашу да дұрыс емес, оны шексіз мадақтау да қате. Ең дұрысы – оны ақылмен пайдалану. Адам әлеуметтік желіге емес, әлеуметтік желі адамға қызмет етуі керек. Лайк адамның құнын өлшемейді. Қаралым сапалы ойдың орнын баспайды. Вирустық танымалдық шынайы еңбектен биік тұрмауы тиіс. Егер осыны ұмытпасақ, әлеуметтік желі қоғамды әлсірететін емес, дамытатын құралға айналады.
Әдебиеттер тізімі
1. How Social Media is Shaping Kazakhstan’s New Generation // The Astana Times. – 2026. – URL: https://astanatimes.com/2026/01/how-social-media-is-shaping-kazakhstans-new-generation/ (қаралған күні: 08.07.2026).
2. Instagram, TikTok, WhatsApp: қазақстандық жастар қай әлеуметтік желіні көбірек қолданады // BAQ.kz. – 2025. – URL: https://baq.kz/instagram-tiktok-whatsapp-qazaqstandyq-zhastar-qay-aleumettik-zhelini-kobirek-qoldanady-200023061/ (қаралған күні: 08.07.2026).
3. Which Social Networks and Messengers Do Kazakhstan’s Young People Prefer? // Energyprom.kz. – 2025. – URL: https://energyprom.kz/en/articles-en/which-social-networks-and-messengers-do-kazakhstans-young-people-prefer/ (қаралған күні: 08.07.2026).
4. Digital 2026: Kazakhstan // DataReportal. – 2025. – URL: https://datareportal.com/reports/digital-2026-kazakhstan (қаралған күні: 08.07.2026).
