Прополистің (Propolisum) фармацевтикалық тұрғыдан маңызын кешенді бағалау

Тұрысбек Аяжан Ерғалиқызы
С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медицина Университеті
Фармация мектебі «Фармацевтикалық өндіріс технологиясы» мамандығы бойынша 4 курс студенті

Кіріспе

Прополис немесе «ара желімі» – бал аралары (Apis mellifera) әртүрлі өсімдіктердің бүршіктерінен, қабығынан және жапырақтарынан шайырлы секрецияларды жинау арқылы өндіретін бірегей табиғи көп компонентті өнім. Бұл өсімдік экссудаттарын аралар өздерінің жақ бездерінің бөлінділерімен, атап айтқанда β-глюкозидаза ферментімен және балауызбен араластырады, бұл құрылымдық тұтастықты және микробиологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ұяда қолданылатын күрделі шайырлы заттың түзілуіне әкеледі [1, 2]. Грекше «pro» (алдыңғы жағында) және «polis» («қала», «қамал») сөздерінен шыққан «прополис» сөзінің этимологиясы оның ұяны жыртқыштар мен патогенді микроорганизмдерден қорғайтын тосқауыл ретіндегі функционалдық мақсатын көрсетеді [2, 3].

Прополис құрамының ғылыми негіздемесі қоршаған ортаның флористикалық құрамына, географиялық шығу тегіне, жинау маусымына және ара колонияларының генетикалық сипаттамаларына байланысты оның ерекше химиялық өзгергіштігіне негізделген [4, 5]. Қазіргі әдебиетте бүкіл әлем бойынша жиналған прополистің әртүрлі түрлерінде 800-ден астам жеке химиялық қосылыстар анықталған [5, 6]. Дәстүрлі түрде өнімнің физика-химиялық қасиеттері мен емдік әлеуетін анықтайтын компоненттердің бірнеше негізгі топтары ажыратылады.

1 – кесте. Прополистің негізгі компоненттік құрамы және олардың биологиялық қызметі

Прополистің негізгі фармакологиялық құндылығы полифенолды қосылыстармен қамтамасыз етіледі, олардың арасында флавоноидтар (флавондар, флавонолдар, флаванондар), фенол қышқылдары және олардың эфирлері басым [1, 9]. Басым ботаникалық көздерге байланысты прополистің бірнеше түрі ажыратылады. Еуропа, Солтүстік Америка және Азияның қоңыржай климаттық аймақтарына тән теректік тип пиноцембрин, галангин, хризин сияқты флавоноидтарға, сондай-ақ кофей қышқылының фенилэтил эфиріне (CAPE) бай болып келеді [2, 6]. Baccharis dracunculifolia көзі болып табылатын бразилиялық жасыл прополис даршын қышқылының пренилденген туындыларының, атап айтқанда, артепиллин С-нің жоғары мөлшерімен сипатталады [1, 10]. Тропикалық аймақтарда (Бразилия, Куба) кездесетін қызыл прополис құрамында Dalbergia ecastaphyllum-нан алынған бірегей изофлавоноидтар мен дитерпендер бар [3, 6].

Фармакологиялық механизмдер және терапиялық тиімділік

Прополистің терапиялық әсері бір ғана заттың әсерімен шектелмейді, жүздеген биоактивті молекулалардың синергетикалық өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады [1]. Соңғы онжылдықтағы зерттеулер фармакологиялық белсенділіктің кең спектрін: антиоксидантты, қабынуға қарсы, микробқа қарсы, ісікке қарсы және иммуномодуляторлық  қасиетін растайды [4, 11, 10].

Прополистің антиоксиданттық әлеуеті оның фенолдық компоненттерінің бос радикалдарды бейтараптандыру және липидтердің асқын тотығуын тежеу ​​қабілетіне байланысты [10, 12]. Молекулярлық деңгейде кверцетин және кофеин қышқылы сияқты прополис компоненттері жасушаішілік антиоксиданттық жолды Nrf2-ARE (Nuclear factor erythroid 2-related factor 2) белсендіреді, бұл эндогенді антиоксидантты ферменттердің экспрессиясының жоғарылауына әкеледі [1]. Қабынуға қарсы механизм макрофагтар мен микроглия жасушаларында NF-κB ядролық факторының белсендірілуін тежеу ​​арқылы жүзеге асырылады, бұл TNF-α, IL-1β және IL-6 сияқты қабынуға қарсы цитокиндердің синтезін басады [10]. Бұл қасиеттер прополисті созылмалы қабыну ауруларын, нейродегенеративті процестерді және тіндердің регенерациясын жеделдетуді емдеу үшін перспективалы агент етеді [4, 10].

Прополис көбінесе «табиғи антибиотик» деп аталады. Оның грам-позитивті бактерияларға (Staphylococcus aureus, Streptococcus spp., Bacillus subtilis) қарсы тиімділігі грам-теріс патогендерге қарағанда айтарлықтай жоғары [11, 13]. Бұл айырмашылық грам-теріс бактериялардың жасуша қабырғасының құрылымымен, гидрофобты прополис молекулаларының енуін шектейтін сыртқы мембрананың болуымен түсіндіріледі. Антибактериалды әсер ету механизмі бактериялық мембраналардың тұтастығын бұзуды, бактериялардың қозғалғыштығын тежеуді және нуклеин қышқылының синтезін тежеуді қамтиды [11]. Сонымен қатар, прополис герпес, тұмау және SARS-CoV-2 сияқты көптеген вирустарға қарсы вирусқа қарсы белсенділік көрсетеді, вирустың жасушаларға енуін және кейінгі көбеюін блоктайды [6, 7].

Қазіргі заманғы экстракция және дәрілік заттарды өндіру технологиялары

Прополис негізіндегі дәрілік препараттың тиімділігі биоактивті заттарды алу үшін қолданылатын технологияға тікелей байланысты. Дәстүрлі этанол мацерациясы біртіндеп процесс уақытын қысқартатын және мақсатты компоненттердің өнімділігін арттыратын инновациялық әдістермен толықтырылуда немесе ауыстырылуда [14, 15].

Ультрадыбыстық экстракция (UAE) акустикалық кавитация әсеріне байланысты ең перспективалы әдістердің бірі ретінде танылған. Экстрагенттегі кавитациялық көпіршіктердің коллапсы жергілікті микробағыттар мен жоғары қысым аймақтарын қалыптастырып, прополис матрицасының құрылымын бұзады, соның нәтижесінде полифенолды қосылыстардың еріткішке жедел әрі тиімді шығуына ықпал етеді [14, 16].

БАӘ-де қытай және румын прополисін алуды оңтайландыру бойынша зерттеулер 100 Вт қуатты және 70-80% этанол концентрациясын 15-30 минут бойы пайдалану жалпы флавоноидтар мен фенол қышқылдарының ең жоғары мөлшерін қамтамасыз ететінін көрсетті [14, 15, 17]. Дегенмен, ультрадыбыстық қарқындылықтың шамадан тыс болуы кверцетин сияқты кейбір компоненттердің тотығу ыдырауын бастауы мүмкін екенін атап өткен жөн [14].

Қауіпсіздік және реттеуші аспектілер

Халықтық медицинада кеңінен қолданылғанына қарамастан, прополис фармацевтикалық шикізат ретінде мұқият токсикологиялық бақылауды қажет етеді. Негізгі қауіп — сезімтал адамдарда контактілі дерматитті тудыруы мүмкін пренилденген кофеин қышқылы эфирлерінің болуымен байланысты аллергенділік [2, 6]. Фармацевтикалық сынақтар прополистің ауыр металдармен (Zn, Cr), пестицидтермен және бұрын стандартты емес дәрілерде табылған диэтиленгликоль сияқты жалған өнімдермен ластануын болдырмауы керек. Үйлестірілген халықаралық стандарттарды (ISO, Фармакопея) әзірлеу прополисті ресми дәрілік өнім ретінде танудың алғышарты болып табылады [5, 7].

Қорытынды

Прополистің құрамы мен фармакодинамикасын ғылыми негіздеу оның жаңа дәрілік өнімдердің көзі ретіндегі зор әлеуетін көрсетеді. Заманауи экстракция технологияларының (UAE, MAE) және инновациялық жеткізу жүйелерінің (нанотасымалдаушылар, циклодекстриндер) интеграциясы шикізаттың төмен ерігіштігі және құрамның өзгергіштігі сияқты ішкі шектеулерін жеңуге мүмкіндік береді. Негізгі қадам — ​​емдік әсердің қайталануын және өнімдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін валидацияланған хроматографиялық әдістерге негізделген фармацевтикалық бағалау және стандарттау әдістерін жетілдіру болып қала береді. Стандартталған прополис сығындыларының фармакокинетикасы мен клиникалық сынақтарын одан әрі зерттеу оны дәлелді медицинада қолдануды кеңейтеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Šuran J, Cepanec I, Mašek T, Radić B, Radić S, Tlak Gajger I, Vlainić J. Propolis Extract and Its Bioactive Compounds-From Traditional to Modern Extraction Technologies. Molecules. 2021 May 14;26(10):2930. doi: 10.3390/molecules26102930. PMID: 34069165; PMCID: PMC8156449.
2. Silva-Carvalho R, Baltazar F, Almeida-Aguiar C. Propolis: A Complex Natural Product with a Plethora of Biological Activities That Can Be Explored for Drug Development. Evid Based Complement Alternat Med. 2015;2015:206439. doi: 10.1155/2015/206439. Epub 2015 May 27. PMID: 26106433; PMCID: PMC4461776.
3. Toreti VC, Sato HH, Pastore GM, Park YK. Recent progress of propolis for its biological and chemical compositions and its botanical origin. Evid Based Complement Alternat Med. 2013;2013:697390. doi: 10.1155/2013/697390. Epub 2013 Apr 30. PMID: 23737843; PMCID: PMC3657397.
4. Hossain R, Quispe C, Khan RA, Saikat ASM, Ray P, Ongalbek D, Yeskaliyeva B, Jain D, Smeriglio A, Trombetta D, Kiani R, Kobarfard F, Mojgani N, Saffarian P, Ayatollahi SA, Sarkar C, Islam MT, Keriman D, Uçar A, Martorell M, Sureda A, Pintus G, Butnariu M, Sharifi-Rad J, Cho WC. Propolis: An update on its chemistry and pharmacological applications. Chin Med. 2022 Aug 26;17(1):100. doi: 10.1186/s13020-022-00651-2. PMID: 36028892; PMCID: PMC9412804.
5. Kasote D, Bankova V, Viljoen AM. Propolis: chemical diversity and challenges in quality control. Phytochem Rev. 2022;21(6):1887-1911. doi: 10.1007/s11101-022-09816-1. Epub 2022 May 24. PMID: 35645656; PMCID: PMC9128321.
6. Martins SB, Teixeira SC, de Souza G, Alhatlani BY, Abdallah EM, Ambrosio SR, Silva TS, Bastos JK, Tanimoto MH, Barbosa BF, Ferro EAV and Martins CHG (2025) In vitro assessment of Brazilian red propolis against mycobacteria: antibacterial potency, synergy, inhibition of biofilm formation, and intramacrophage effects. Front. Pharmacol. 16:1630134. doi: 10.3389/fphar.2025.1630134
7. Pastor, K., Dolašević, S., & Nastić, N. (2025). Authentication of Propolis: Integrating Chemical Profiling, Data Analysis and International Standardization—A Review. Foods, 14(24), 4259. https://doi.org/10.3390/foods14244259
8. (год публикации неизвестен). Drug Formulation & Bioavailability Congress: Propolis Abstract (Abstract No. 2325-9604.C1.015-010). SciTechnol. Получено с https://www.scitechnol.com/conference-abstracts-files/2325-9604.C1.015-010.pdf
9. Cetin A, Bakir S, Ozdal T, Capanoglu E. Investigation of Antioxidant Properties of Propolis Products Collected from Different Regions. Int J Mol Sci. 2026 Jan 21;27(2):1046. doi: 10.3390/ijms27021046. PMID: 41596689; PMCID: PMC12842421.
10. Zullkiflee N, Taha H, Usman A. Propolis: Its Role and Efficacy in Human Health and Diseases. Molecules. 2022 Sep 19;27(18):6120. doi: 10.3390/molecules27186120. PMID: 36144852; PMCID: PMC9504311.
11. Ayad AS, Benchaabane S, Daas T, Smagghe G, Loucif-Ayad W. Propolis Stands out as a Multifaceted Natural Product: Meta-Analysis on Its Sources, Bioactivities, Applications, and Future Perspectives. Life (Basel). 2025 May 9;15(5):764. doi: 10.3390/life15050764. PMID: 40430191; PMCID: PMC12113167.
12. Curti V, Zaccaria V, Tsetegho Sokeng AJ, Dacrema M, Masiello I, Mascaro A, D’Antona G, Daglia M. Bioavailability and In Vivo Antioxidant Activity of a Standardized Polyphenol Mixture Extracted from Brown Propolis. Int J Mol Sci. 2019 Mar 12;20(5):1250. doi: 10.3390/ijms20051250. PMID: 30871097; PMCID: PMC6429100.
13. Wieczorek PP, Hudz N, Yezerska O, Horčinová-Sedláčková V, Shanaida M, Korytniuk O, Jasicka-Misiak I. Chemical Variability and Pharmacological Potential of Propolis as a Source for the Development of New Pharmaceutical Products. Molecules. 2022 Feb 28;27(5):1600. doi: 10.3390/molecules27051600. PMID: 35268700; PMCID: PMC8911684.
14. Peng S, Zhu M, Li S, Ma X and Hu F (2023) Ultrasound-assisted extraction of polyphenols from Chinese propolis. Front. Sustain. Food Syst. 7:1131959. doi: 10.3389/fsufs.2023.1131959
15. Oroian M, Dranca F, Ursachi F. Comparative evaluation of maceration, microwave and ultrasonic-assisted extraction of phenolic compounds from propolis. J Food Sci Technol. 2020 Jan;57(1):70-78. doi: 10.1007/s13197-019-04031-x. Epub 2019 Aug 16. PMID: 31975709; PMCID: PMC6952488.
16. Mejía J, Giovagnoli-Vicuña C, Jacob C, Montenegro G, Moreno-Switt AI, Giordano A. Antioxidant, Antibacterial, and Bioaccessibility Properties of Ultrasound-Extracted Chilean Propolis. Antioxidants (Basel). 2025 May 28;14(6):651. doi: 10.3390/antiox14060651. PMID: 40563285; PMCID: PMC12189508.
17. Pereira, D. B., Fernández Barbero, G., Carrera, C., Palma, M., Epifânio, N. M. M., Kawahito, T. C., Júnior, V. V., & Chaves, D. S. A. (2025). Innovative Ultrasound-Assisted Extraction for Phenolic and Antioxidant Evaluation of Brazilian Green Propolis. Processes, 13(9), 2880. https://doi.org/10.3390/pr13092880