Артыгалиева Фариза Каниевна
Тәрбиеші
Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы
«Бәйшешек» бөбекжай- бақшасы
Кіріспе
Мектепке дейінгі кезең баланың тұлғалық қалыптасуындағы шешуші даму сатысы болып табылады. Бұл жаста баланың қоршаған ортамен өзара әрекеті белсенді сипат алып, қарым-қатынас негізгі әлеуметтік қажеттілікке айналады. Баланың коммуникативтік дағдыларының даму деңгейі оның әлеуметтік бейімделуін, эмоциялық тұрақтылығын және танымдық белсенділігін анықтайтын маңызды көрсеткіштердің бірі ретінде бағаланады.
Коммуникативтік дағдылардың жеткіліксіз қалыптасуы баланың құрдастарымен өзара әрекетінде қиындықтардың туындауына, сөйлеу белсенділігінің төмендеуіне және әлеуметтік оқшаулануға әкелуі мүмкін. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйым жағдайында педагогтің мақсатты және ғылыми негізделген қызметі ерекше маңызға ие.
Коммуникативтік дағдылар ұғымының ғылыми мәні.
Коммуникативтік дағдылар – баланың әлеуметтік орта жағдайында тілдік және тілдік емес құралдарды мақсатқа сай, орынды және саналы түрде қолдану арқылы өзара әрекетке түсу қабілетін сипаттайтын күрделі психологиялық-педагогикалық құрылым. Бұл дағдылар баланың қоршаған ортамен тиімді байланыс орнатуын, ақпарат алмасуын, өз ойын жеткізуін және серіктесінің коммуникативтік ниетін түсінуін қамтамасыз етеді.
Ғылыми әдебиеттерде коммуникативтік даму тұлғаның әлеуметтік қалыптасуының негізгі алғышарттарының бірі ретінде қарастырылады. Коммуникация үдерісі тек сөйлеу әрекетімен шектелмейді, ол когнитивтік, эмоциялық және мінез-құлықтық механизмдердің өзара байланысында жүзеге асады. Сондықтан коммуникативтік дағдыларды көпқұрамды жүйе ретінде сипаттау орынды.
Коммуникативтік дағдылардың қалыптасуы баланың әлеуметтік тәжірибені меңгеруіне, тұлғааралық қатынастар жүйесіне енуіне және өзіндік «Мен» бейнесінің дамуына ықпал етеді. Бұл дағдылар баланың әлеуметтік бейімделу деңгейін, қарым-қатынасқа дайындығын және өзара әрекет мәдениетін айқындайды.
Коммуникативтік дағдылардың құрылымдық компоненттері.
Коммуникативтік дағдылардың мазмұны бірнеше өзара байланысты компоненттерден тұрады, олардың әрқайсысы баланың қарым-қатынас әрекетінде ерекше функция атқарады.
1. Тілдік компонент
Тілдік компонент баланың сөйлеу әрекетінің сапалық сипаттамаларын қамтиды. Бұл компонент:
– сөздік қордың жеткіліктілігін;
– грамматикалық құрылымдардың қалыптасуын;
– дыбыстау анықтығын;
– байланыстырып сөйлеу қабілетін сипаттайды.
Тілдік компоненттің даму деңгейі баланың өз ойын түсінікті жеткізу мүмкіндігін анықтайды. Сөйлеу тіліндегі кемшіліктер коммуникация сапасының төмендеуіне, қарым-қатынасқа сенімсіздікке және әлеуметтік белсенділіктің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Мектепке дейінгі жаста тілдік компоненттің жеткілікті қалыптасуы баланың әлеуметтік байланыстарға еркін енуіне жағдай жасайды.
2. Диалогтік компонент
Диалогтік компонент қарым-қатынас барысында өзара әрекет ұйымдастыру қабілеттерін қамтиды. Бұл компоненттің мазмұнына:
– әңгімелесуді бастау;
– сұрақ қою;
– жауап беру;
– диалогты жалғастыру;
– сөйлеу кезегін сақтау дағдылары кіреді.
Диалогтік дағдылар баланың коммуникативтік белсенділігін, әлеуметтік серіктестікке дайындығын және тілдік өзара әрекет мәдениетін көрсетеді. Диалог жүргізу қабілеті әлеуметтік қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Бұл компоненттің жеткіліксіз дамуы баланың қарым-қатынасқа сирек түсуіне немесе сөйлесім үдерісінде пассивті позиция ұстануына себеп болуы мүмкін.
3. Әлеуметтік компонент
Әлеуметтік компонент қарым-қатынас нормаларын және әлеуметтік мінез-құлық ережелерін сақтаумен байланысты. Бұл компонент:
– сөйлеу әдебі;
– серіктесін тыңдай білу;
– кезек сақтау;
– өзгенің пікірін құрметтеу;
– келісімге келу дағдыларын қамтиды.
Әлеуметтік компонент баланың тұлғааралық өзара әрекет мәдениетін қалыптастырады. Ол әлеуметтік бейімделудің, ұжымдық әрекеттің және позитивті қарым-қатынастың негізі болып табылады.
Әлеуметтік нормаларды меңгеру коммуникацияның тұрақтылығын және конфликтілік жағдайлардың алдын алуды қамтамасыз етеді.
4. Эмоциялық компонент
Эмоциялық компонент коммуникативтік әрекеттің психологиялық реттелуін сипаттайды. Бұл компонент:
– эмоцияларды тану;
– сезімді адекватты білдіру;
– эмоциялық күйді басқару;
– эмпатия дағдыларын қамтиды.
Коммуникация үдерісінде эмоциялық тұрақтылық маңызды рөл атқарады. Баланың эмоциясын реттей алмауы агрессияға, мазасыздыққа немесе қарым-қатынасқа кедергі келтіруі мүмкін.
Эмоциялық компоненттің дамуы әлеуметтік үйлесімділікті және тұлғааралық қатынастың сапасын арттырады.
Коммуникативтік дамудың педагогикалық тәуелділігі.
Коммуникативтік дағдылардың қалыптасуы биологиялық жетілуге және табиғи әлеуметтік тәжірибеге негізделгенімен, оның тиімділігі педагогикалық ұйымдастыру сапасына тікелей тәуелді. Яғни, бала коммуникацияны өздігінен меңгергенімен, мақсатты педагогикалық ықпал бұл процесті:
– жеделдетеді;
– жүйелейді;
– сапалық деңгейге көтереді.
Педагог тарапынан ұйымдастырылған тілдік орта, сөйлесімдік жағдайлар, бірлескен әрекеттер және әлеуметтік нормаларды жүйелі бекіту баланың коммуникативтік құзыреттілігінің тұрақты қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Педагогтің коммуникативтік даму үдерісіндегі рөлі.
1. Үлгілік рөл
Педагог баланың сөйлеу мәдениетінің және қарым-қатынас мінез-құлқының негізгі үлгісі болып табылады. Тәрбиешінің дұрыс, анық және әдеби нормаға сай сөйлеуі баланың тілдік дағдыларды меңгеруіне тікелей әсер етеді.
Педагогтің сөйлеу үлгісі:
– тілдік нормаларды меңгертеді;
– сөйлеу мәдениетін қалыптастырады;
– коммуникативтік мінез-құлықты дамытады.
Балалар ересектің сөйлеу әрекетін саналы түрде емес, табиғи еліктеу арқылы игереді.
2. Ұйымдастырушылық рөл
Коммуникативтік дағдыларды дамыту арнайы ұйымдастырылған педагогикалық жағдайларды талап етеді. Педагог:
– диалогтік әрекетке негізделген тапсырмалар ұсынады;
– бірлескен әрекеттерді ұйымдастырады;
– қарым-қатынасқа ынталандырады;
– тілдік белсенділікті қолдайды.
Ұйымдастырылған орта баланың сөйлеу қажеттілігін туындатып, қарым-қатынас тәжірибесін кеңейтеді.
3. Бағыттаушы және реттеуші рөл
Педагог баланың коммуникативтік әрекетін жанама түрде реттейді:
– сөйлеу қателерін түзетеді;
– қарым-қатынас нормаларын түсіндіреді;
– әлеуметтік өзара әрекетті үйлестіреді;
– қақтығыстарды реттейді.
Бұл баланың мінез-құлқының әлеуметтік реттелуіне ықпал етеді.
4. Ынталандырушы рөл
Баланың сөйлеу белсенділігі педагогтің эмоционалдық қолдауына тәуелді. Мадақтау, қолдау және сенім білдіру баланың коммуникативтік бастамасын арттырады.
Нәтижесінде:
– сөйлеу мотивациясы күшейеді;
– қарым-қатынасқа сенімділік артады;
– диалогтік белсенділік дамиды.
5. Түзетуші-дамыту рөл
Коммуникативтік қиындықтары бар балалармен педагог жеке жұмыс ұйымдастырады. Бұл:
– сөйлеу белсенділігін арттыруға;
– тұйықтықты азайтуға;
– әлеуметтік өзара әрекетті жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Қажет жағдайда логопед, психологпен бірлескен жұмыс жүргізіледі.
Коммуникативтік дағдыларды қалыптастырудың педагогикалық шарттары
Тиімді нәтиже алу үшін:
– психологиялық жайлы орта құру;
– тілдік белсенділікті ынталандыру;
– қарым-қатынасқа бағытталған ойын ұйымдастыру;
– әлеуметтік нормаларды жүйелі бекіту;
– педагогикалық қолдаудың тұрақтылығы қажет.
Бұл шарттар сақталған жағдайда коммуникативтік даму табиғи әрі тұрақты сипат алады.
Педагогикалық ықпал ету тәсілдері
Педагогикалық тәжірибеде тиімді тәсілдер:
– диалогтік оқыту;
– ойын технологиялары;
– сөйлесімдік жағдайлар құру;
– сөйлеу жаттығулары;
– бірлескен әрекеттер ұйымдастыру.
Бұл әдістер баланың табиғи белсенділігіне негізделеді.
Қорытынды
Коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру мектепке дейінгі тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл үдерісте педагогтің үлгілік, ұйымдастырушылық, бағыттаушы, ынталандырушы және түзетуші рөлдері шешуші мәнге ие.
Ғылыми негізделген педагогикалық ықпал баланың сөйлеу белсенділігін, әлеуметтік бейімделуін және тұлғалық сенімділігін қамтамасыз етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: оқулық. – Алматы: «Сөздік–Словарь», 2005. – 272 б.
2. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас негіздері. – (электронды қор/кітап сипаттамасы).
3. Метербаева Қ.М., Искакова А. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту әдістемесі: оқу құралы. – Астана: Фолиант, 2017. – 184 б.
4. Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы (әдістемелік бағыттағы еңбек). – Алматы: Рауан, 1991.
5. Баймұратова Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың байланыстырып сөйлеу тілін дамыту. – Алматы: Мектеп, 1976. – 72 б.
6. Ибатова Г.Б. Сөйлеу тілі жалпы дамымаған (ІІІ деңгей) балалармен логопедиялық жұмысты ұйымдастыру: әдістемелік ұсынымдар. – Алматы, 2014. – 70 б.
7. «Дана бала» республикалық ғылыми-ақпараттық, әдістемелік журналы.