Серикбаева Гулдана Байтемирқизы
Физика пәні мұғалімі
Аннотация
Бұл мақалада физика пәнін оқыту үдерісіне STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) тәсілін кіріктірудің педагогикалық тиімділігі ғылыми-академиялық тұрғыдан талданады. Физика – табиғат құбылыстарының заңдылықтарын модельдеу, эксперимент арқылы дәлелдеу және математикалық тілмен сипаттау арқылы оқытылатын іргелі пән; алайда мектеп тәжірибесінде ол жиі абстрактілі формулалар мен дайын ережелер жиынтығы ретінде қабылданып, білім алушының өмірлік тәжірибесімен байланысы әлсіреп жатады. STEAM тәсілі осы алшақтықты қысқарту үшін пәнаралық интеграцияны, жобалық-тәжірибелік әрекетті, инженерлік дизайн ойлауын, шығармашылық шешім іздеуді және цифрлық құралдар арқылы модельдеуді бір арнаға тоғыстырады. Мақалада STEAM-ның теориялық-әдіснамалық негіздері, физика мазмұнымен табиғи үйлесімділігі, оқушы құзыреттіліктерін (зерттеушілік, ақпараттық, коммуникациялық, шығармашылық) дамыту механизмдері, оқу ортасын ұйымдастыру шарттары, бағалау мәдениетін жаңғырту мүмкіндіктері, сондай-ақ қазақстандық мектептер жағдайында енгізудің тәуекелдері мен басқарушылық талаптары қарастырылады. Нәтижесінде STEAM тәсілі физиканы «тек түсіндіру» пәнінен «жасап көру, өлшеу, құрастыру, дәлелдеу, қолдану» пәніне айналдырып, оқу мотивациясын, түсінудің тереңдігін және функционалдық сауаттылықты арттыруға мүмкіндік беретіні тұжырымдалады.
Кілт сөздер
STEAM, физиканы оқыту, пәнаралық интеграция, жобалық оқыту, инженерлік дизайн, эксперимент, модельдеу, функционалдық сауаттылық, құзыреттілік, бағалау.
Кіріспе
Қазіргі білім беру кеңістігі қоғамның технологиялық жаңаруымен, еңбек нарығындағы құзыреттердің күрделенуімен және оқушының пәндік білімді өмірлік жағдайларда қолдана алу талабымен сипатталады. Осы контексте мектеп физикасын оқыту тек теориялық мазмұнды жеткізумен шектелмей, оқушыны нақты дерекпен жұмыс істеуге, құбылысты бақылап түсіндіруге, өлшеу нәтижесін талдауға, модель құрастыруға және қорытындыны практикада негіздеуге бағыттауы қажет. Дегенмен дәстүрлі сабақ құрылымында физиканың тәжірибелік табиғаты кейде екінші қатарға ысырылып, есеп шығару мен анықтамаларды жаттау басым болып қалатын жағдайлар кездеседі; бұл оқушыда «физика – қиын әрі өмірден алшақ» деген тұрақты түсінік қалыптастырып, мотивация мен танымдық белсенділікті төмендетуі ықтимал. Осындай мәселелерді еңсерудің бір пәрменді бағыты ретінде STEAM тәсілі ұсынылады, өйткені ол ғылымды (S) технологиялық қолданыммен (T), инженерлік жобалаумен (E), эстетикалық-шығармашылық өлшеммен (A) және математикалық дәлелдемемен (M) біртұтас оқу сценарийіне біріктіреді. STEAM-ның мәні – пәндердің шекарасын жою емес, керісінше әр пәннің өз логикасын сақтай отырып, оқушыны ортақ проблема төңірегінде кешенді әрекетке жұмылдыру, яғни физикалық ұғымды техникамен, өлшеумен, модельмен, дизайнмен, дерекпен және қоғамдық мағынамен байланыстыра оқыту. Сондықтан STEAM тәсілінің тиімділігін талдау физика пәнінің сапасын арттыру, құзыреттілікке бағдарланған нәтижелерге қол жеткізу және мектептегі ғылыми-тәжірибелік мәдениетті нығайту тұрғысынан өзекті.
STEAM тәсілінің теориялық-әдіснамалық негіздері және физика пәнімен үйлесімділігі
STEAM тәсілі педагогикадағы интегративті оқыту, әрекеттік тәсіл, конструктивизм және проблемалық оқыту идеяларымен сабақтас болып, білім алушының дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді құрастырушы субъект ретіндегі рөлін күшейтеді, өйткені оқушы күрделі мәселені шешу барысында теорияны нақты әрекетпен байланыстырып, танымдық қадамдарын жоспарлайды, дәлелдейді және нәтижесін қайта қарастырады. Физика пәнінің табиғатының өзі STEAM логикасына жақын: физикада құбылысты түсіндіру үшін бақылау мен эксперимент, өлшеу мен қателікті бағалау, график пен модель құрастыру, формула арқылы сипаттау, ал алынған заңдылықты техникадағы немесе тұрмыстағы қолданыммен байланыстыру міндетті түрде қатар жүреді. Осы тұрғыдан STEAM физиканы «оқып білу» ғана емес, «жасау және түсіну» пәніне айналдырады: мысалы, энергияның сақталуы немесе электр тізбегі тақырыптары тек теория түрінде емес, құрылғыны құрастыру, сенсор арқылы дерек жинау, нәтижені визуалдау және дизайн тұрғысынан жетілдіру сияқты әрекеттермен толыққанда, оқушы үшін мағынасы айқындалып, ұғымдар ұзақ мерзімді есте сақталатын құрылымға айналады. Теориялық деңгейде STEAM оқу мазмұнын өмірлік контекстпен байланыстыратындықтан, физиканың абстракция деңгейін басқаруға көмектеседі: оқушыға бірден формула берілмей, алдымен құбылыстың «неге бұлай?» деген сұрағы қойылып, кейін тәжірибе мен өлшеу арқылы заңдылыққа келу жолы ұйымдастырылады, ал математика осы жолда дәлелдеуші тіл ретінде қызмет етеді. Сондай-ақ «A» компоненті физикада көбіне еленбей қалатын маңызды өлшемді қосады: бұл эстетика ғана емес, идеяны ұсыну мәдениеті, визуалды коммуникация, прототиптің эргономикасы, ғылыми постердің құрылымы, модельдің түсініктілігі және командалық жұмыс нәтижесінің «оқырманға жетуі» сияқты практикалық аспектілерді күшейтеді; нәтижесінде физика сабағы оқушыны тек есеп шығаруға емес, ғылыми- инженерлік ойды түсінікті түрде жеткізуге үйрететін ортаға айналады.
Физиканы STEAM арқылы оқытуда қалыптасатын негізгі құзыреттіліктер және олардың тиімділік механизмдері
STEAM тәсілінің тиімділігі ең алдымен оқу нәтижелерін тек пәндік біліммен шектемей, кең ауқымды құзыреттермен толықтыру арқылы көрінеді, себебі бүгінгі жағдайда физиканы меңгеру – заңдарды білу ғана емес, сол заңдарды дерекке сүйеніп қолдану, шешім қабылдау және өз шешімін дәлелдеу қабілеті. Біріншіден, зерттеушілік құзыреттілік күшейеді: оқушы гипотеза ұсынады, айнымалыларды анықтайды, өлшеу құралын таңдайды, қауіпсіздік ережесін сақтай отырып тәжірибе жүргізеді, нәтижені өңдейді және қорытындыны негіздейді; бұл әрекеттер физикадағы ғылыми әдістің өзегін құрайтындықтан, STEAM оқу сценарийі пәннің табиғи логикасын бұзбай, керісінше оны күнделікті сабақ тәжірибесіне айналдырады. Екіншіден, функционалдық сауаттылық артады, өйткені тапсырмалар тұрмыстық, экологиялық, технологиялық немесе әлеуметтік контексте құрылады да, оқушы формуланы «қайда қолданам?» деген сұраққа нақты жауап табады: жылу алмасу тақырыбында үйді жылылаудың тиімді моделін салыстыру, оптика бөлімінде жарықтың сынуын пайдаланып қарапайым құрылғы прототипін жасау, электр қуаты тақырыбында тұтыну есебін шығарып энергия үнемдеу шешімін ұсыну сияқты әрекеттер білімді өмірмен байланыстырады. Үшіншіден, коммуникациялық және командалық құзыреттер дамиды, себебі STEAM жобалары көбіне топтық форматта орындалып, рөлдерді бөлу, келісім жасау, дәлелді пікір айту, нәтижені қорғау және кері байланыс қабылдау үдерістері жүйелі түрде жүреді; бұл физика сабақтарындағы дәстүрлі «бір дұрыс жауап» мәдениетін жұмсартып, дәлелдің сапасына, деректің сенімділігіне және ойдың айқындығына негізделген академиялық мәдениетті қалыптастырады. Төртіншіден, ақпараттық және цифрлық құзырет нығаяды: симуляция, цифрлық датчик, кестелік өңдеу, график тұрғызу, қысқа бейне/презентация дайындау сияқты әрекеттер тек техникалық дағды емес, ғылыми мазмұнды ұсынудың жаңа формаларын меңгертеді. Осы механизмдердің барлығының ортақ нәтижесі – оқушының танымдық белсенділігінің артуы, себебі ол «дайын білімді» қабылдамай, өз әрекеті арқылы мағына құрастырады, ал мағына құрастыру оқу мотивациясының ішкі негізін күшейтетін маңызды фактор ретінде қарастырылады.
STEAM негізіндегі физика сабақтарының мазмұнын құрастыру: проблемалық жағдай, инженерлік дизайн және модельдеу
Физиканы STEAM тәсілімен оқытуда мазмұнды құрастырудың түйінді шарты – тақырыпты проблемалық жағдайға айналдыру және сол проблеманы шешу үшін ғылыми ұғымдарды, инженерлік ойлауды, математикалық есептеуді және шығармашылық ұсынуды табиғи түрде біріктіру, өйткені дәл осындай «қажеттілік» жағдайы оқушыда пәнге сұраныс тудырады. Практикалық тұрғыдан мұндай сабақтарда «инженерлік дизайн циклі» логикасы жиі қолданылады: мәселені анықтау, талаптарды белгілеу, идея ұсыну, прототип жасау, сынақтан өткізу, деректі талдау, жетілдіру және нәтижені ұсыну; бұл цикл физиканың эксперименттік мәдениетімен үйлесіп, оқушыға қателік пен түзетудің қалыпты құбылыс екенін көрсетеді, ал бұл өз кезегінде күрделі ұғымдарды меңгеруде психологиялық тұрақтылық береді. Модельдеу STEAM-дағы басты көпір қызметін атқарады: физикалық құбылысты алдымен қарапайым идеал модель ретінде елестету, кейін оны нақты құрылғыға немесе макетке көшіру және соңында математикалық сипаттама арқылы дәлелдеу – оқу мазмұнының тұтастығын қамтамасыз етеді; мысалы, механикада қозғалыс параметрлерін смартфон сенсорлары арқылы өлшеп, алынған дерек бойынша график тұрғызу және сол графиктен заңдылықты шығару оқушыға формуланың «деректен туған» тіл екенін сезіндіреді. Сонымен қатар STEAM тапсырмаларында «A» компоненті физика үшін ерекше мәнге ие болады, өйткені прототипті тек жұмыс істейтін ету жеткіліксіз, оны қолданушыға түсінікті, эстетикалық жинақы және қауіпсіз етіп ұсыну қажет; демек, физикалық заңдылық пен дизайн шешімі бір-біріне әсер етеді, ал бұл байланыс оқушының жүйелік ойлауын қалыптастырады. Мұндай сабақтарда мұғалімнің міндеті «көрсетіп беру» емес, оқу тапсырмасының шекарасын дұрыс қою, дерек жинауға мүмкіндік жасау, өлшеу мәдениетін талап ету және рефлексия арқылы оқушының өз тәжірибесін ғылым тіліне айналдыруға көмектесу болып табылады; нәтижесінде оқушы физиканы нақты әрекет пен дәлелдеме арқылы меңгеріп, өз білімін жаңа жағдайға көшіруге бейімделеді.
STEAM оқу ортасын ұйымдастырудың педагогикалық шарттары: ресурстар, қауіпсіздік және сабақ құрылымының өзгеруі
STEAM тәсілінің тиімді іске асуы оқу ортасының ұйымдастырылуына тікелей тәуелді, себебі пәнаралық және тәжірибелік әрекетке негізделген оқу үшін тек тақта мен оқулық жеткіліксіз, ең кемі қарапайым зертханалық құрал, өлшеу құрылғылары, қауіпсіздік регламенті және цифрлық қолжетімділік қажет. Дегенмен STEAM тек қымбат жабдықпен өлшенбейді: тиімділік көбіне ресурсты ұтымды сценарийге айналдыра алумен байланысты, яғни қолда бар құралды (мектеп лабораториясы, тұрмыстық материалдар, арзан датчиктер, виртуалды симуляциялар) оқу мақсатына сәйкес дәл таңдап қолдану маңызды. Сабақ құрылымының өзгеруі де негізгі шарттардың бірі, өйткені STEAM тапсырмасы уақыт жағынан кеңірек жоспарлауды, топтық жұмысты басқаруды, аралық нәтижені талқылауды және финалдық өнімді қорғауды талап етеді; мұнда мұғалімнің ұйымдастырушылық құзыреті күшейіп, дәстүрлі «түсіндіру–бекіту–үй тапсырмасы» моделі орнына «мәселе–тәжірибе–дерек–модель–өнім–рефлексия» сияқты циклдік құрылым келеді. Қауіпсіздік мәдениеті ерекше назарда болуы тиіс, себебі физикадағы тәжірибе (электр, жылу, оптика, механика) тәуекелмен байланысты болуы мүмкін; сондықтан STEAM ортасында қауіпсіздік нұсқаулығы, жауапкершілік бөлу, бақылау және құралды дұрыс пайдалану дағдысы оқу мазмұнының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Сонымен бірге STEAM ортасы инклюзивті болуы маңызды: әр оқушының қабілеті әртүрлі болғандықтан, тапсырма деңгейленіп беріліп, әркім өз үлесін қоса алатын рөлдер жүйесі қалыптастырылса, тиімділік артады, ал бұл тәсіл әсіресе физикаға қызығушылығы төмен оқушыны да әрекетке тартуға мүмкіндік береді. Бұған қоса, мектеп–университет–қоғам серіктестігі (жергілікті өндіріс, экологиялық ұйым, музей, технопарк) STEAM жобаларына шынайы контекст береді, сөйтіп оқушы жасаған жұмыстың әлеуметтік мағынасы күшейеді, ал мағына күшейген жерде оқу нәтижесі де тұрақтанады.
STEAM тәсіліндегі бағалау және оқу нәтижелерін дәлелдеу: өнім, үдеріс және дерек сапасы
Физикада STEAM тәсілінің тиімділігі тек әсерлі жобалармен емес, оқу нәтижесін әділ әрі өлшенетін түрде бағалай алумен дәлелденеді, сондықтан бағалау жүйесін жаңғырту STEAM енгізудің міндетті компоненті болып саналады. Дәстүрлі бағалау көбіне дұрыс жауапқа сүйенсе, STEAM бағалауы үдеріс пен өнімнің бірлігін қарастырады: мәселені түсіну деңгейі, гипотеза мен жоспардың қисындылығы, өлшеу деректерінің нақтылығы, қателікті есепке алу мәдениеті, модельдің негізділігі, инженерлік шешімнің жұмысқа қабілеттілігі, эстетикалық және коммуникациялық сапа, топтық әрекет тиімділігі сияқты өлшемдер бір уақытта бағаланады. Мұнда критериалды бағалау тәсілі ерекше ыңғайлы, өйткені әр критерий алдын ала айқындалып, оқушыға күтілетін нәтиже «жасырын» күйде қалмайды; нәтижесінде бағалау оқушы үшін бақылау емес, дамудың құралына айналады. Физикадағы дерекпен жұмыс STEAM бағалауындағы өзекті өлшемдердің бірі болғандықтан, оқушылардың кесте құру, графикті дұрыс оқу, шамалардың өлшем бірлігін сақтау, тәжірибе қайталанымын қамтамасыз ету және нәтижені дәлел ретінде қолдану дағдылары жүйелі түрде қалыптасады; бұл – пәннің ғылыми мәдениетін күшейтетін нақты көрсеткіш. Сонымен қатар портфолио, зертханалық журнал, жобалық есеп, постерлік баяндама, шағын демонстрация сияқты бағалау формалары оқушының оқу траекториясын көрнекі етеді, ал мұғалімге кері байланыс берудің сапалы негізін ұсынады. Қалыптастырушы бағалау STEAM-да ерекше маңызды, себебі жоба барысында оқушы бірнеше рет қателесуі және шешімін жетілдіруі қалыпты жағдай болып табылады; демек, бағалау «соңғы өнімге» ғана емес, ғылыми ойлаудың қалыптасуына, дәлелдеу сапасына және рефлексия тереңдігіне бағытталса, STEAM тәсілінің шынайы тиімділігі көрінеді.
Қазақстан мектептері жағдайында STEAM тәсілін енгізудің мүмкіндіктері мен шектеулері
Қазақстандық мектептерде STEAM тәсілін енгізу әлеуеті жоғары, өйткені жаңартылған мазмұн логикасы оқушының функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік әрекетін және пәнаралық байланысын күшейтуге бағдарланған, алайда тиімділік өздігінен пайда болмайды және бірқатар басқарушылық әрі әдістемелік шарттарды талап етеді. Ең алдымен мұғалімнің кәсіби дайындығы шешуші фактор: STEAM мұғалімнен тек пәнді білуді ғана емес, тапсырманы жобалай алуды, уақыт пен ресурс басқаруды, топтық жұмысты үйлестіруді, бағалау критерийін құрастыруды, цифрлық құралдарды педагогикалық мақсатта қолдануды, сондай-ақ оқушының зерттеу әрекетін ғылыми мәдениетке сай бағыттауды талап етеді; сондықтан үздіксіз біліктілік арттыру мен әдістемелік қауымдастықтың рөлі ерекше. Екіншіден, инфрақұрылым теңсіздігі тәуекел тудырады: кей мектепте зертхана, интернет, құрал-жабдық жеткілікті болса, кей мектепте бұл мүмкіндік шектеулі болуы мүмкін; алайда бұл жағдайда да STEAM-ды толық тоқтатпай, виртуалды зертхана, арзан материалдар, жергілікті контекстке бейімделген тәжірибелер арқылы ықшам модельде енгізуге болады, тек мұнда әдістемелік қолдау мен сценарий сапасы жоғары болуы тиіс. Үшіншіден, оқу жүктемесі мен уақыт шектеуі мәселесі бар, өйткені жобалық-тәжірибелік сабақтар көп уақыт алады; мұны факультатив, үйірме, блок-сабақ, пәнаралық апталық немесе тоқсандық жоба формасында ұйымдастыру арқылы жеңілдетуге болады, бірақ бұл шешім мектеп әкімшілігінің жоспарлау мәдениетіне тәуелді. Төртіншіден, ата-ана мен қоғам күтуі кейде «баға үшін оқу» мәдениетін күшейтіп, ұзақ мерзімді жобаларға қысым тудыруы мүмкін; сондықтан STEAM нәтижелерін түсіндіру, оқушының дағдысы мен өнімін көрсету арқылы әлеуметтік қолдау қалыптастыру маңызды. Жалпы алғанда, STEAM тәсілін жүйелі енгізу физика пәнін оқыту сапасын көтерудің нақты бағыты бола алады, бірақ оның тиімділігі мұғалім даярлығы, ресурстық жоспарлау, бағалау жүйесін жаңарту және мектепішілік әдістемелік менеджменттің сапасымен өлшенеді.
Қорытынды
Физика пәнін оқытуда STEAM тәсілінің тиімділігі оның пәндік мазмұнды өмірлік контекстпен ұштастыруында, оқушыны эксперименттік- зерттеушілік әрекетке тартуында, инженерлік ойлау мен шығармашылық ұсынуды ғылыми дәлелмен біріктіруінде және оқу нәтижесін құзыреттіліктер арқылы кеңейтуінде көрінеді. STEAM физиканы «теорияны қабылдау» формасынан «құбылысты түсіндіру үшін әрекет ету» формасына көшіреді, мұнда оқушы дерек жинап, модель құрып, прототип жасап, нәтижесін қорғау арқылы ғылыми мәдениетті ішкі тәжірибесіне айналдырады; дәл осы тәжірибе оқу мотивациясын арттырып, ұғымдарды терең түсінуге және білімді жаңа жағдайға көшіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар STEAM сабақтары бағалау философиясын өзгертіп, дұрыс жауаптан бұрын дәлелдің сапасын, өлшеу мәдениетін, ойдың айқындығын және командалық әрекетті бағалауға үйретеді, ал бұл физикадағы ғылыми ойлаудың негізгі белгілерін қалыптастырады. Қазақстан жағдайында STEAM тәсілі үлкен мүмкіндіктер ұсынғанымен, оның нәтижелілігі мұғалімнің кәсіби дайындығы, оқу ортасының ұйымдастырылуы, әдістемелік қолдау және инфрақұрылымдық тең мүмкіндіктер мәселесін басқару арқылы ғана тұрақты болады. Демек, STEAM – физиканы оқытудағы «қосымша сән» емес, оқушының ғылыми-технологиялық сауаттылығын арттыруға бағытталған, дұрыс басқарылған жағдайда нақты педагогикалық нәтижеге жеткізетін пәрменді тәсіл.
Пайдаланылған әдебиеттер (сілтеме тек осы бөлімде берілді)
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі; Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім берудегі STEM-тәсілін іске асырудың дидактикалық негіздері: әдістемелік құрал. Астана, 2023. Қолжетімді: https://uba.edu.kz/storage/app/media/%D0%9E%D2%9B%D1%83%20%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%20%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80/STEM-%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%20%D1%96%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3%20%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7.pdf
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі; Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. STEM-технология негізінде орта білім беру мазмұнын қайта құрылымдау бойынша әдістемелік ұсынымдар. Нұр-Сұлтан, 2022. Қолжетімді: https://uba.edu.kz/storage/app/media/%D0%9E%D2%9B%D1%83%20%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%20%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80/3%20%D0%9C%D0%A0%20STEM%202022%20%D2%9B%D0%B0%D0%B7.pdf
- Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі; Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Жалпы білім беретін мектепте STEM бағыттары бойынша білім алушылардың ғылыми-зерттеушілік жұмысын ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. Астана, 2018. Қолжетімді: https://uba.edu.kz/storage/app/media/Metod%20usynymdama/2018/%20%D0%91%D0%86%D0%9B%D0%86%D0%9C%20%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%A2%D0%86%D0%9D%20%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%D0%A2%D0%95%20STEM%20%D0%91%D0%90%D2%92%D0%AB%D0%A2%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%20%D0%91%D0%9E%D0%99%D0%AB%D0%9D%D0%A8%D0%90%20%D0%91%D0%86%D0%9B%D0%86%D0%9C%20%D0%90%D0%9B%D0%A3%D0%A8%D0%AB%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%AB%D2%A2%20%D2%92%D0%AB%D0%9B%D0%AB%D0%9C%D0%98-%D0%97%D0%95%D0%A0%D0%A2%D0%A2%D0%95%D0%A3%D0%A8%D0%86%D0%9B%D0%86%D0%9A%20%D0%96%D2%B0%D0%9C%D0%AB%D0%A1%D0%AB%D0%9D%20%D2%B0%D0%99%D0%AB%D0%9C%D0%94%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%A0%D0%A3%20%D0%91%D0%9E%D0%99%D0%AB%D0%9D%D0%A8%D0%90%20%D3%98%D0%94%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%95%D0%9B%D0%86%D0%9A%20%D2%B0%D0%A1%D0%AB%D0%9D%D0%AB%D0%9C%D0%94%D0%90%D0%A0.pdf
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі; Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Білім беру ұйымдарының педагогтері мен басшыларының қызметін әдістемелік сүйемелдеу: әдістемелік нұсқау материалдары. (Құжатта 2024–2025 оқу жылы контексі қамтылады). Қолжетімді: https://uba.edu.kz/storage/app/media/111%20KZ%20KZ%20KZ.pdf
- Орманова Г.К., Абдрахманова Х.К., Жармуханбетов С.Б. STEM-білім беру арқылы физика пәнін оқытуда оқушылардың негізгі құзыреттіліктерін қалыптастыру. Вестник Казахского университета международных отношений и мировых языков имени Абылай хана. Серия «Педагогические науки», 2024. Қолжетімді: https://bulletin-pedagogical.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/download/1164/523/6020
- Абдрахманова Х.К., Кудайбергенова Қ.Б., Йамак Х. Болашақ физика мұғалімдерінің STEM-әдісімен білім беруге дайындығы. Вестник Карагандинского университета. Серия «Педагогика», №4(108), 2022. Қолжетімді: https://pedagogy-vestnik.buketov.edu.kz/pedagogy-vestnik/article/download/291/281/549
- «Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті» КЕАҚ. Педагогтердің біліктілігін арттыру курстарының білім беру бағдарламасы: «STEM оқытудың цифрлық ортасы». Өскемен, 2024. Қолжетімді: https://vku.edu.kz/wp-content/uploads/2024/06/STEM-%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B-1.pdf
- Полатұлы С. Кейс-стади әдісі негізінде болашақ физика мамандарының ғылыми-зерттеушілік құзіреттілігін қалыптастыру: PhD диссертация (8D01503 – Физика). Түркістан, 2023. Қолжетімді: https://vku.edu.kz/wp-content/uploads/2023/11/%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-6.pdf
- Бекболатқызы А. «STEM-контексте физиканы оқыту» 7–9 сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыру бағдарламасы. (2024–2025 оқу жылындағы апробация контексі көрсетілген). Қолжетімді: https://st.bilim-shini.kz/article/%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%20%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%83.pdf
- Yakman G. STEAM Education: an overview of creating a model of integrative education. March, 2008. Қолжетімді: https://www.researchgate.net/publication/327351326_STEAM_Education_an_overview_of_creating_a_model_of_integrative_education