“Топжарған” атты география пәнінен жарыс
![](https://bilimger.kz/wp-content/uploads/2024/08/1.png)
![](https://bilimger.kz/wp-content/uploads/2024/08/2.png)
![](https://bilimger.kz/wp-content/uploads/2024/08/3.png)
Сайыстың тақырыбы: “Топжарған” (9 сынып оқушылары арасында)
Мақсаты: Оқушылардың төменгі сыныпта алған білімдерін саралау, жоғары оқу орнына түсуге дайындық жасау.
Міндеттері:
- Жылдам ойлауға, ұшқыр ой құрастыруға, әдемі де әдеби сөйлеуге бағыт-бағдар беру.
- Патриоттық сезімге, экологиялық және экономикалық саяси тәрбие беруге баулу.
- “Топжарған”жеңімпазын анықтау.
Сайыстың түрі: Сұрақ-жауап, картамен жұмыс, әңгіме құрастыру.
Көрнекілігі: Дүниежүзінің саяси картасы, материктердің қима картасы
Пәнаралық байланысы: тарих, қазақ әдебиеті,
Сайыстың жоспары:
І айналым.
- Білгенге маржан (термин сөздер).
- Координаттарды табу.
ІІ — айналым
Қайталау – білім анасы (картамен жұмыс).
- Жұлдызды сәт (викториналық сұрақтар).
ІІІ — айналым
- Ұшқыр ой (әңгіме құрастыру).
- Жекпе-жек (картамен жұмыс).
- Қорытынды.
Сайыстың барысы.
Сайысқа қатысушы оқушылар 4 жыл бойы географиядан алған білімін еске түсіріп, өзара сайысқа түседі. Сайысқа барлығы 8 оқушы қатысады. Сайыс шарты бойынша әр айналымдағы сұраққа жауап бере алмаған, ұпай саны аз 2 оқушы ойыннан шығып отырады.
Шақырамыз, келіңіз, жарысуға.
Күш, өнер, білімменен алысуға.
Бар өнерді салайық ортамызға,
Ал, қане, кім шығады, сайысымызға?
Сайысқа қатысатын әрбір оқушы өзі туралы қысқаша баяндап өтеді
Аты-жөнін, сыныбын, өмірдегі ұстанымын, алдына қойған мақсатын, сүйікті пәнін, бос уақытында шұғылданатын ісін таныстырады.
Сырлары көп білімнің
Шешілмеген әлі де.
Тереңдігі білімнің
Керек екен бәріне!
І ТУР.
- Білгенге маржан (термин сөздер).Әрбір дұрыс жауап – 5 ұпай.
- Тұсбағдар – жергілікті жерді бағдарлауға арналған құрал.
- Азимут –(арабша ас-сумут — жол, бағыт)— бақылау нүктесінен
өтетін меридиан жазықтығы мен сол нүктені қиятын бағыттың вертикал жазықтығы арасындағы қос қырлы бұрыш.
- Глобус–(лат. globus–шар) – Жер шарының бірнеше кішірейтіліп берілетін нақты бейнесі
- Планшет – топографиялық суретке, түсіруге арналған аспаптар жиынтығына кіретін тегіс төрт бұрышты ағаш тақта және тақтаны үш аяқты мосыға бекітуге арналған құрылғы;
- Жел – ауаның жер бетіне қатысты көбінесе горизонталь бағытта қозғалуы;
- Флюгер – желдің бағытын және күшін анықтайтын метеорологиялық құрал.
- Ауа райы – атмосфераның жергілікті жердегі белгілі бір уақытта немесе уақыт аралығында (тәулік, ай) байқалатын құбылмалы жағдайы.
- Климат – ауа райының көп жылдық режимі
- Вулкан –Жер қабатының тереңдегі жарылымдары мен жарықтарынан оның бетіне шығатын балқыған тау жыныстары мен ыстық газдардың геологиялық құрамалары.
- Таулар – жер бетінің жазықтардан оқшау көтеріліп жатқан қатпарлы және қатпарлы-жақпарлы құрылымды бөлігі.
- Жазықтар – жер бетінің аз тілімденген, тегіс бқлігі.
- Шығанақтар – мұхиттың, теңіздің құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі.
- Теңіз –мұхиттың суының қасиеті мен жануарлар дүниесі жөнінен оқшауланып тұратын бөлігі.
- Бұғаз – Мұхиттар мен теңіздердің жеке бөліктерін бір-бірімен қосатын құрлықаралық жіңішке су алабы
- Арал – құрлықтың жан-жағынан сумен қоршалған шағын бөлігі
- Түбек – құрлықтың теңізге көлге сұғына кіріп тұрған, үш жағынан сумен қоршалған бөлігі
- Өзендер –арна деп аталатын табиғи ойпаң арқылы ағатын су
- Көл – құрлық бетіндегі су толған табиғи ойыс
- Цунами – теңіз түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл жойқын толқын
- Каналдар –жасанды өзен
- Бөгендер – арнасын бөгетпен бөгеу немесе жер бедерінің көлемді ойыстарына су толтыру арқылы құрылатын жасанды су қоймасы.
- Жердің планы – шағын жер бетінің бөлігінің қағазға белгілі бір масштабқа сәйкес кішірейтіліп, шартты белгілермен түсірілген бейнесі
- Мұхиттық ағыстар – мұхит немесе теңіз суының зор көлемде бір жерден екінші жерге бір бағытта тұрақты түрде ауысып тұруы. Олар жылы және суық ағыстарға ажыратылады
- Физикалық география – географиялық қабықтың табиғат жағдайларын зерттеумен айналысатын ғылым. Географияның бір саласы.
- Экономикалық география – халықтың өзара қатынасы, шаруашылығы және айналадағы табиғат ортасы туралы ғылым.
- Экология – (грек. oikos – келген жері, logos — ғылым) – организмдердің өзара және олардың қоршаған ортамен қатынасы туралы ілім.
- Экологиялық апат – Жер шарының белгілі бір ауданында организм тіршілік ететін ортаның қалпына келместей болып бұзылуы.
- Қорықтар – аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланылудан алынған және үкіметтің қорғауында болатын жер не су кеңістігі;
- Ұлттық табиғи парктер – Ұлттық табиғи парктердің қорықтарданайырмашылығы – туристер мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ олардан табиғатты қорғау ретін сақтау талап етіледі.
- Бедленд- эрозияның эрекеті нәтижесінде құрғақ климат жағдайында пайда болған аласа таулы рельефтің күрделі түрі. Бедленд егіншілікке қолайсыз
- Сор –өсімдіксіз тақыр, тұзды шөлдердегі ойпаң жерлер
- Ойпат– абсолют биіктігі 200м.аспайтын жазық
- Муссон –(арабша маусым)-қыста құрлықтан теңізге, жазда теңізден құрлыққа қарай соғатын тұрақты желдер.
34.Табиғат ресурстары – жер, су, пайдалы қазбалар, орман, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі түріндегі табиғи, экономикалық, өндірістік ресурстар;
- Агломерация – экономикалық, мәдени және тұрмыстық жағынан бір-бірімен тығыз байланысты елді мекендердің (әсіресе қалалардың) шағын аумаққа топтануы, шоғырлануы
- Мегаполис – көптеген қалалармен елді мекендердің қосылуы нәтижесінде пайда болатын ірі қоныстану аймағы.
Есептің қызығын көретін
Боламыз десеңдер білімгер.
Ең дұрыс шешімді беретін
Жауапты дәл таба біліңдер!
- Координаттарды табу. Әрбір дұрыс жауап – 3 ұпай. (Берілген уақыт 1 мин)
Әрбір сайысқа қатысушы оқушы бір-бір карточканы алады. Онда әр материктерден ірі қалалардың аттары жазылған.
Мысалы: Каир, Сидней, т.б. Оқушы картадан соның координатын тауып беруі керек.
Осы турдан кейін ұпай саны аз 2 оқушы ойыннан шығады.
- 60º с.е.-30ºш.б Санкт-Петербург
- 33°55′00″ о. Е. 18°29′00″ ш. б.Кейптаун
- 40°43′42″ с. е. 73°59′39″ б. б.Нью-йорк
- 34°35′59″ о. е. 58°22′55″ б. б.Буэнес айрес
- 30°03′22″ с. е. 31°14′22″ ш. б.Каир
- 33°52′10″ о. е. 151°12′30″ ш. б.Сидней
- 35°41′ с. е. 139°36′ ш. б.Токио
- 20ºо.е.-100ºб.б. Мехико
Ал келіңдер, келіңдер,
Біріңе – біріңе еріңдер.
Білімдерді тексеріп,
Картамен жұмыс істеп көріңдер!
ІІ ТУР.
- Қайталау – білім анасы (картамен жұмыс).Ұпай саны жауап беруге байланысты болады. Ең жоғарғысы – 10 ұпай.
Партаның үстінде 6 конверт бар. Әр конвертте материктердың қима картасы салынған. Қалған 6 оқушы конверттерді таңдап алады.
Мысалы: Еуразия материгі түсетін болса, алғын оқушы 2 минуттың ішінде Еуразияның жалпы жер бедеріне сипаттама беруі керек: шеткі нүктелерін, түбектерін, аралдарын, ішкі суларын, тауларын тез айтып шығуы керек.
Осылай 6 оқушы алты материкке сипаттама береді.
- Еуразия.
- Африка.
- Солтүстік Америка.
- Оңтүстік Америка.
- Австралия.
- Антарктида
Жылдамдықты ескеріп,
Білмді қадағалайық.
Жұлдызды сәтке жол беріп,
Виктариналық сұрақтар қояйық.
3.Жұлдызды сәт (викториналық сұрақтар).Әр дұрыс жауап – 1 ұпай.
Әр оқушыға 10 сұрақтан қойылады. (1 минут ішінде жауап беруі тиіс).
1-оқушыға:
- Литосфера нені зерттейді?
- Қазақстанның табиғат белдеуін атаңыз.(Қоңыржай)
- Оңтүстік экономикалық ауданға кіретін облыстар. (Қызылорда облысы, Алматы облысы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл облысы)
- Қазақстандағы Транс-Азия өзенін атаңыз. (Сырдария)
- Батыс жетілігі. АҚШ, Канада, Жапония, Италия, Англия, Франция, Германия
- Таза ұлттық құрамы 99% ел. (Жапония)
- Электр энергиясын қайдан алады? (ЖЭС, СЭС, АЭС, Геотермальды)
- Мыс белдеуі қай материкте орналасқан? (Африка)
- Ең үлкен шөл. (Сахара)
- Лавразиядан бөлінген материктер. Еуразия Солтүстік Америка
2-оқушыға:
- Атмосфера нені зерттейді? ауаны
- Экономикалық аудандарды атаңыз.(Орталық, Шығыс, Батыс, Солтүстік, Оңтүстік)
- Солтүстік экономикалық ауданға кіретін облыстар.(Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола, Павлодар)
- Азия жолбарыстарын атаңыз.
- Африка мен Еуразияны не жалғайды? Суэц
- Қазақстанда неше көл бар? 48 мың
- Ең биік шың. (Эверест Джамалунгма)
- Еуразияның жер көлемі қандай? 54,4
- “Виктория” атауымен аталатын қандай жер бедерін білесіз? Сарқырама
- Мұнайға бай түбекті атаңыз. Арабия түбегі
3-оқушыға:
- Биосфера нені зерттейді?
- Батыс экономикалық ауданға кіретін облыстар. Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау
- Ең кішкентай мемлекет. Ватикан
- Еуропа мен Азияны не бөліп тұр? Орал тауы
- Аралдарда тұратын мемлекеттер. Жапония, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Индонезия
- Австралияның байырғы тұрғындары? аборигендер
- Жер шарын алғаш рет айналған саяхатшы. Магеллан
- Ең терең көл. Байкал
- Қытай неше провинциядан тұрады? 23
- Қазақстанда мақта өсіретін ауданды атаңыз? Мақтаарал Түркістан обл
4-оқушыға:
- Гидросфера нені зерттейді? суды
- Екібастұз көмірі қалай өндіріледі? Ашық әдіспен
- Гондванадан бөлінген материктер. Оңтүстік Америка, Африка, Австралия, Антарктида
- Жерорта теңізі мен Қызыл теңізді не жалғайды? Суэц
- Ең ұзын тау. Кордельера
- Ең халқы көп мемлекет. Қытай
- АҚШ-тағы мегополистерді атаңыз. Босваш, Чипитс, Сан-Сан
- Қазақстанның оңтүстігіндегі мемлекеттерді атаңыз. Өзбекстан, Қырғыстан, Түркменсттан
- Африканың жер көлемі. 30,2 млн км²
- Балқаш көлінің алабын атаңыз. Ішкі тұйық алап
5-оқушыға:
- Австралияның жер көлемі. 7,6 млн км²
- Африканың оңтүстігіндегі арал. Мадагаскар
- Орта Азияны зерттеушілер.Ш. Уалиханов, Серевцев, Берг, Семенов, Прежевальский
- Қарағандының көмірінің құрамында не көп? кокс
- Үш мемлекетті кесіп өтетін өзен. Ертіс
- Үндістан қанша штатқа бөлінген? 25
- Ең үлкен орман?
- Оңтүстік полюске алғаш жеткен саяхатшылар. Скот, Амундсен
- Тогайда мегополисі қай мемлекетте?
- Қазақстанның шығысындағы ірі таулар. Алтай, Саур Тарбағатай
6-оқушыға:
- Қазақстандағы үлкен мұз айдыны. Медеу
- Оңтүстік Африка материгіндегі ең дамыған мемлекет? ОАР
- Қазақстандағы өзен саны.
- Тянь-Шаньның биік шыңын атаңыз. Хан-тәңірі
- Мақтаарал ауданы неше округтен тұрады?
- Ең үлкен арал. Гренландия
- Оңтүстік Американың жер көлемі. 18,3 км²
- Қазақстанның халық саны.
- АҚШ неше штаттан тұрады? 50
- Тынық мұхиты мен Атлант мұхитын не жалғайды? Дрейк бұғазы
Бұл тур қорытындысында ұпай саны аз 2 оқушы ойыннан шығады.
ІІІ ТУР.
Ұшқыр ойға серік болсын шеберлік,
Сөз кезегін ораторға берелік.
Арамызда тапқыр достар көп екен,
Оларды енді жарыстырып көрелік.
- Видеосұрақ (дұрыс жауап берген оқушыға 1 ұпай)
Топ арасын озып шықты озаттар,
Білімменен, өнерлері жарасар.
Соңғы сайыс «жекпе-жекке» жеттік біз,
Ал қанекей бір—біріңнен қалмаңдар!
- Жекпе-жек (картамен жұмыс).
2 оқушы дүниежүзілік саяси және физикалық картадан жер бедерлерін, өзен-көл және қалалар мен мемлекеттердің атын айтып, көрсетіп жарысады.
Мысалы: Астана — Америка – Анд – Дания – Ямал – Лабрадор, т.б.
10-15 объект көрсету керек. 1 жауап – 1 ұпай.
Сайыс қорытындысында білімі жағынан озып шыққан оқушы “Топжарған” жеңімпазы атанады.
Осындай білім сайысы оқушыларды топты жарған жеңімпаз болуға ынталандырып, үлгілілікке тәрбиелейді. Әрі басқа топтық сайыстардан өзгешелігі – тек бір ғана жеңімпаз оқушыны табуында.
Білім аққан селдей – ді,
Бірақ оңай келмейді.
Ала білсең білім көп,
Ақыл ойға кеңдей-ді.
Рухани нәріміз,
Сайыскерлер сіздерге,
Қол соғамыз бәріміз.